Bądźmy w kontakcie!

Napisz do nas, a postaramy się odpisać jak najszybciej. 

41 Mokotowska
Warszawa, mazowieckie,
Poland

+48 500 114 991

baner-pomoc.jpg

FAQ

Cześć. I         OGÓLNE INFORMACJE O PRAWIE AUTORSKIM 


Czym jest prawo autorskie?  

Początków prawa autorskiego należy szukać w czasach historycznych, kiedy ludzie uświadomili sobie, że dzieło stworzone przez jednego artystę może być kopiowane i powielane przez inne osoby. Wraz z rozwojem techniki, wynalazkiem druku i innych sposobów powielania obrazu czy technik zapisywania myśli ludzkiej, kopiowanie i powielanie dzieł stało się masowe, a wówczas okazało się, że należy ustalić zasady chroniące interesy twórców, ale też pozwalające innym na korzystanie z dorobku artystycznego i kulturalnego zgromadzonego na przestrzeni lat.

Prawo autorskie jest, więc zbiorem takich zasad: z jednej strony chroniących prawa autora do stworzonego przez niego dzieła, z drugiej strony - określających warunki korzystania z tego dzieła przez osoby inne niż autor. Nie każde jednak dzieło będzie chronione prawem autorskim. Prawo autorskie chroni bowiem wyłącznie utwory.


Gdzie znajdziemy regulacje dotyczące prawa autorskiego?

W poszczególnych państwach istnieją róże przepisy regulujące zasady prawa autorskiego. W Polsce podstawowe regulacje zawiera ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U.2006.90.631 j.t. z późniejszymi zmianami) (dalej jako „upapp”).

Przepisy „upapp” stosuje się do utworów:

  •  których twórca lub współtwórca jest obywatelem polskim lub
  • których twórca jest obywatelem państwa członkowskiego Unii Europejskiej lub państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) - stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym, lub
  • które zostały opublikowane po raz pierwszy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej albo równocześnie na tym terytorium i za granicą, lub
  •  które zostały opublikowane po raz pierwszy w języku polskim, lub
  • które są chronione na podstawie umów międzynarodowych, w zakresie, w jakim ich ochrona wynika z tych umów.        

Oprócz „upapp” są też inne akty prawne szczegółowo określające zagadnienia wynikające z prawa autorskiego (inne ustawy, rozporządzenia). Z uwagi na silne powiązanie autorskich praw majątkowych z prawem własności, istotną rolę odgrywają też przepisy Konstytucji RP.         
Obowiązują też przepisy międzynarodowych umów, których Polska jest stroną, a także regulacje Unii Europejskiej, dzięki którym, rozwiązania przyjęte w polskiej ustawie są zbliżone do rozwiązań krajów europejskich.        
Konwencje międzynarodowe w zakresie własności intelektualnej to przede wszystkim: konwencja berneńska (1886 r.) – tekst paryski z 1971r., konwencja rzymska (1961 r.), porozumienie TRIPS (1995r.) i traktaty WIPO (Word Intellectual Property Organization) – konwencja autorska i konwencja w/s wykonań i fonogramów (1996 r.).


Jakie wpływ na zakres regulacji ochrony praw twórców w przepisach polskiego prawa mają przepisy unijne?

Nie ma jednego, jednolitego, generalnego prawa autorskiego wspólnego dla wszystkich państw członkowskich Unii. Niemniej przepisy traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską oraz wydane na jego podstawie tzw. pochodne prawo europejskie (na które składają się dyrektywy, rozporządzenia, decyzje i zalecenia) zawierają regulacje skierowane do państw członkowskich - dotyczące szeroko rozumianej własności intelektualnej, w tym prawa autorskiego.  Dla prawa autorskiego szczególne znaczenie mają dyrektywy unijne, które powinny być wdrożone przez państwa członkowskie do ich porządku prawnego. Pamiętać jednak należy, że dyrektywy określają przede wszystkim końcowy efekt, jaki należy osiągnąć w danym państwie członkowskim. Natomiast same państwa decydują za pomocą jakich środków te cele osiągnąć. Prawie w każdej dyrektywie wyznacza się termin w jakim należy zmienić przepisy krajowe, aby osiągnąć efekt ujednolicenia odmiennych przepisów krajowych.

Niewdrożenie dyrektywy lub jej niewłaściwe wdrożenie może być podstawą odpowiedzialności odszkodowawczej wobec osób, których prawa w związku z niewdrożeniem lub niewłaściwym wdrożeniem zostały naruszone. Europejski Trybunał Sprawiedliwości przyznał niektórym przepisom dyrektyw, w niektórych przypadkach cechę bezpośredniej skuteczności. Oznacza to, że jeżeli przepisy dyrektywy nie zostały wdrożone do krajowego porządku prawnego, to w relacji podmiot-państwo można się na nie powołać wtedy, gdy są precyzyjne, bezwarunkowe oraz nastąpił upływ terminu transpozycji (implementacji) dyrektywy do prawa krajowego.

W Polsce wdrożono (zaimplementowano) 8 dyrektyw unijnych w zakresie własności intelektualnej wprowadzając odpowiednie regulacje do „upapp”. Są to dyrektywy dotyczące:

  • ochrony programów komputerowych (dyrektywa z 14 maja 1991 r.)
  • prawa najmu i użyczenia oraz niektórych praw pokrewnych (…) (dyrektywa z 12 grudnia 2006 r.)
  •  koordynacji określonych przepisów z zakresu prawa autorskiego i praw pokrewnych dotyczących przekazu satelitarnego i retransmisji kablowej (dyrektywa z 27 września 1993 r.)
  • czasu ochrony praw autorskich i niektórych praw pokrewnych (dyrektywa z 12 grudnia 2006 r.)
  • prawnej ochrony baz danych (dyrektywa z 11 marca 1996 r.)
  • ujednolicenia niektórych aspektów prawa autorskiego i praw pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym (dyrektywa z 22 maja 2001 r.)
  • „droit de suite” (dyrektywa z 27 września 2001 r.) (wyrażenie to oznacza „prawo twórcy do otrzymywania procentowego wynagrodzenia od ceny jego dzieła odsprzedawanego kolejnemu właścicielowi")
  • egzekwowaniu praw własności intelektualnej (dyrektywa z 29 kwietnia 2004 r.)

Kiedy utwory są chronione innymi niż prawo autorskie przepisami? Jakie są współzależności pomiędzy innymi gałęziami prawa? 

Zdarza się, iż utwór, ze względu na spełnienie warunków przewidzianych innymi niż prawo autorskie przepisami, podlega zasadom wynikającym także z tych innych regulacji prawnych. Przykłady tych sytuacji są następujące:

  • gdy utwór graficzny lub muzyczny zostaje zarejestrowany w Urzędzie Patentowym jako znak towarowy (zgodnie z przepisami ustawy - Prawo własności przemysłowej, "znakiem towarowym może być każde oznaczenie, które można przedstawić w sposób graficzny, jeżeli oznaczenie takie nadaje się do odróżnienia towarów jednego przedsiębiorstwa od towarów innego przedsiębiorstwa; znakiem towarowym może być w szczególności wyraz, rysunek, ornament, kompozycja kolorystyczna, forma przestrzenna, w tym forma towaru lub opakowania, a także melodia lub inny sygnał dźwiękowy"). W takiej sytuacji, autor lub osoba, na którą autor przeniósł swoje prawa może w przypadku korzystania ze znaku przez osobę nieupoważnioną zastosować ochronę wynikającą zarówno z przepisów „upapp” jak i właściwych przepisów ustawy – Prawo własności przemysłowej;

  • utwór literacki lub fotografia może podlegać także regulacjom ustawy – Prawo prasowe; zgodnie z tą ustawą, materiałem prasowym jest „każdy opublikowany lub przekazany do opublikowania w prasie tekst albo obraz o charakterze informacyjnym, publicystycznym, dokumentalnym lub innym, niezależnie od środków przekazu, rodzaju, formy, przeznaczenia czy autorstwa”. Jest to o tyle istotne, że na podstawie „upapp” z zakresu ochrony autorskiej wyłączone zostały „proste informacje prasowe”, a więc informacje wyrażone w sposób standardowy, rejestrujące fakty; informacje te, traktowane są jako materiał prasowy;

  • wizerunek osoby chroniony jest zarówno przepisami „upapp”, ustawy – Prawo prasowe, jak i przepisami dotyczącymi dóbr osobistych zawartych w kodeksie cywilnym ;

  • utwór słowny może być także firmą, tzn. nazwą pod którą przedsiębiorca, spółka prowadzi swoją działalność; naruszenie praw do firmy może rodzić odpowiedzialność przewidzianą przepisami „upapp” i kodeksu cywilnego; w niektórych sytuacjach kodeksu spółek handlowych;

  • jedynym z czynów nieuczciwej konkurencji przewidzianych przepisami ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji („uznk”), jest „takie oznaczenie towarów lub usług (…), które może wprowadzić klientów w błąd co do pochodzenia”; także na gruncie „upapp” zatajenie autorstwa utworu (np. w postaci logo oznaczającego towary) jest naruszeniem autorskich praw osobistych; zatem ten sam czyn może naruszać obie ustawy; innym czynem nieuczciwej konkurencji jest „naśladowanie gotowego produktu, polegające na tym, że za pomocą technicznych środków reprodukcji jest kopiowana zewnętrzna postać produktu, jeżeli może wprowadzić klientów w błąd co do tożsamości producenta lub produktu”; popełnienie tego czynu „uznk” może stanowić podstawę do odpowiedzialności karnej z tytułu naśladownictwa autorstwa przewidzianej przepisami „upapp”


Cześć II.         AUTOR - OCHRONA TWÓRCY I JEGO DZIEŁA W PRZEPISACH PRAWA AUTORSKIEGO


Czym jest utwór?

To efekt, przejaw, skutek twórczości człowieka; twórczości oryginalnej, twórczości odzwierciedlającej indywidualny charakter autora.

Aby wiersz był chroniony prawem autorskim nie ma znaczenia czy jest on zapisany na kartce, nagrany na płytę CD czy wyrecytowany. Kartka, płyta CD, płótno, metal są fizycznymi nośnikami utworu. Ten sam utwór może być wydrukowany w postaci książki czy nagrany na płytę CD. Zatem: sposób wyrażenia utworu nie ma znaczenia dla prawa autorskiego. Podobnie, dla ochrony przewidzianej prawem autorskim nie ma znaczenia jakim materiałem posłużył się autor dla utrwalenia utworu: cennym kruszcem czy papierem. Ważna jest twórcza myśl zawarta  w tym materiale.

To co jest najcenniejsze, to indywidualny charakter jaki twórca nadał swojemu utworowi. Aby to zrozumieć wyobraźmy sobie dwóch malarzy z kompletem takich samych farb i płócien. Ustawmy malarzy w tym samym miejscu i poprośmy, aby każdy z nich namalował ten sam widok. Obaj malarze widok ten przedstawią inaczej; każdy nada swemu obrazowi indywidualny charakter.

Musimy także pamiętać, że utwór może być stworzony jedynie przez człowieka. Barwna kompozycja namalowana przez maszynę-robota nie będzie chroniona prawem autorskim. Wątpliwości mogą pojawić się przy okazji kreowania i ożywiania fikcyjnych, wizualnych postaci za pomocą specjalnie w tym celu stworzonego oprogramowania; owszem, programy są chronione prawem autorskim, ale w odniesieniu do rezultatu pracy komputera, przyjmuje się, że nie powstaje utwór.

Dla prawa autorskiego nie ma znaczenia jaką wartość przypisuje się utworowi. Historia pokazuje, że często dzieła niedoceniane za życia swoich twórców, dopiero po ich śmierci zostawały dostrzeżone i docenione przez następne pokolenia. Prawo autorskie chroni te znane, cenione utwory i te „pisane do szuflady”.

[patrz: art. 1, 6-„upapp”]


Utwór a egzemplarz (nośnik) utworu?

Utwór jest przejawem działalności twórczej człowieka, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia. To wyraz myśli twórcy. Aby uzewnętrznić tę myśl twórca musi użyć nośnika fizycznego takiego jak kartka papieru, dyskietka, płótno obrazu, drewno, metal szlachetny i wiele innych.

 Dla ochrony prawno autorskiej nie ma znaczenia na jakim nośniku utwór zostanie uzewnętrzniony. Nie zawsze możemy znaleźć fizyczny nośnik, tak się dzieje wówczas gdy np. poeta zadeklamuje swój wiersz jeszcze nigdy nigdzie nie spisany albo mówca wygłosi przemówienie, kóre powstaje w jego głowie w trakcie wypowiedzi.

Należy zauważyć, że materiał, z którego wykonany jest egzemplarz utworu (fizyczny nośnik) może mieć bardzo niską wartość, a utwór na nim „zapisany” – ogromną, np. genialny tekst zostaje zapisany na zwykłej kartce papieru lub płycie CD; może być także odwrotnie: mało oryginalny utwór zostanie wyrzeźbiony w złocie.

 Z uwagi na digitalizację utworu, tzn. zapisanie w postaci cyfrowej i umieszczenie tak zapisanego utworu w sieci internetowej, pojęcie egzemplarza utworu czy materiału, z którego ten egzemplarz jest wykonany, utraciło po części swoje znaczenie. Aby zapoznać się z treścią utworu literackiego czy zdjęcia opublikowanego w Internecie nie musimy nawet drukować tekstu czy zdjęcia.


Czy prawo autorskie ochroni pomysł?

Nie, nawet najbardziej genialnych pomysłów prawo autorskie nie chroni. Ochroną prawa autorskiego objęty jest jedynie sposób wyrażania, natomiast nie są nią objęte odkrycia, idee, procedury, metody i zasady działania. Innymi słowy: można mieć świetny pomysł na wiersz, ale do uzyskania ochrony prawno autorskiej trzeba wiersz ten stworzyć. Podobnie ze wspaniałym pomysłem na oryginalny obraz, scenariusz na film, który zwycięży w rankingach oglądalności … najpierw należy te dzieła stworzyć.

[patrz: art. 1 „upapp”]


Czego prawo autorskie TAKŻE nie chroni?

Prawo autorskie nie chroni:

  • tego, co nie może być uznane za utwór, bo np. nie jest oryginalne i twórcze – nie podlega ochronie prawno autorskiej.
  • tego co „upapp” spod swej ochrony wprost wyłącza pomimo, iż są to wytwory ludzkiego intelektu:
    • aktów normatywnych i ich urzędowych projektów
    • urzędowych dokumentów, materiałów, znaków, symboli
    • opublikowanych opisów patentowych lub ochronnych
    • prostych informacji prasowych

W praktyce, wyłączenie ustawowe nie oznacza dowolności korzystania z wymienionych wyżej elementów, a jedynie wyłączenie w odniesieniu do nich zasad obowiązujących w prawie autorskim. Jeśli np. chcemy użyć godła polskiego, to regulacji na ten temat musimy poszukać w ustawie o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczęciach państwowych, a nie w prawie autorskim; prosta informacja prasowa nie podlega ochronie „upapp” ale jest regulowana przepisami Prawa prasowego.


Czy dzieło jest utworem?

Nie każde dzieło będzie chronione prawem autorskim, prawo autorskie chroni bowiem wyłącznie utwory. Owszem, dzieło może być utworem, ale tylko to, które spełnia kryteria utworu. Innymi słowy: tylko niektóre dzieła są utworami.

Umowa o dzieło jest jedną z umów prawa cywilnego. Przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia. Dziełem będzie np. przygotowanie drewnianego stołu, ale żeby stół ten został uznany za utwór, musi być oryginalny i podkreślać indywidualny charakter swojego twórcy.


Jakie postacie twórczości chroni prawo autorskie? Rodzaje utworów i zasady ich eksploatacji

 Teksty pisane prozą, wiersze, zdjęcia, pliki muzyczne, filmy, rysunki… Jak skatalogować efekt twórczej działalności człowieka? Można przyjąć różne kryteria. Tylko niektóre z nich zostaną tutaj wymienione.

 Ze względu na sposób wyrażenia, w ślad za „upapp” możemy wyróżnić i znaleźć utwory:

  • wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe);
  • plastyczne;
  • fotograficzne;
  • lutnicze;
  • wzornictwa przemysłowego;
  • architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne;
  • muzyczne i słowno-muzyczne;
  • sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne;
  • audiowizualne (w tym filmowe).

Z uwagi na ilość osób zaangażowanych w twórczy proces, możemy wskazać utwory tworzone przez jedną osobę np. kompozytor muzyki, jak i utwory zbiorowe np. film; rozróżnienie to jest istotne ze względu na ilość osób, którym przysługiwać będą autorskie prawa majątkowe do danego utworu i z którymi należy kontaktować się aby stosowne zgody na korzystanie z utworu uzyskać.    

 Z uwagi na specyfikę Internetu, można wymienić dwa utwory, których eksploatacja bardzo ściśle jest powiązana z Internetem:       

  • dzieła multimedialne – stanowią interaktywne połączenie różnych środków wyrazu (a więc także różnych utworów): tekstu, muzyki, obrazu, filmu, zapisanych w formie zdigitalizowanej, cyfrowej;
  • strony www – zwykle chronione są prawem autorskim ze względu na układ elementów umieszczonych na stronach oraz zastosowaną typografię      

Czy są utwory zależne? Korzystanie i rozpowszechnianie utworów zależnych?

Biorąc pod uwagę samodzielność utworu możemy wyróżnić: utwory pierwotne i utwory od nich zależne, przy czym rozróżnienie to ma znaczenie w zakresie korzystania z utworów zależnych, których jesteśmy autorami:

  • utwór pierwotny to utwór, który stanowi podstawę dla istnienia utworu zależnego (opracowania) np. książka, której treść zamierzamy przetłumaczyć na inny język
  • opracowanie powstaje w wyniku przejęcia pewnych elementów z utworu, który jest przedmiotem opracowania; istnienie utworu zależnego jest uzależnione od wcześniejszego powstania utworu pierwotnego dlatego utworem zależnym jest np. tłumaczenie książki z języka polskiego na język obcy. W podanym przykładzie: gdyby nie istniał utwór pierwotny w języku polskim, to nie powstałoby tłumaczenie, tym samym nie byłoby utworu zależnego. W przypadku utworu zależnego trzeba pamiętać, o tym, że na rozporządzanie i korzystanie z opracowania należy uzyskać zgodę twórcy utworu pierwotnego. Zgodnie z tą zasadą, można wykonać tłumaczenie  obcojęzycznej książki na własne potrzeby, ale np. na wydanie tłumaczenia drukiem muszę uzyskać zgodę autora oryginału.      

Innym niż utwór zależny, choć w jakimś stopniu czerpiącym z istnienia wcześniejszego utworu, jest utwór inspirowany. Jest to utwór, którego twórca czerpał inspirację, pomysł z już istniejącego utworu. W odróżnieniu jednak od utworu zależnego – utwór inspirowany, aby mógł być przedmiotem prawa autorskiego musi być samoistnym i oryginalnym, pomimo wykorzystania cudzych myśli czy pomysłów.

[patrz art. 1,2 i 3 „upapp”]


Kogo i od jakiego momentu uznaje się za twórcę utworu? Kiedy rozpoczyna się ochrona utworu?

Ochrona utworu wynikająca z prawa autorskiego rozpoczyna się od momentu, w którym utwór zostaje „ustalony”. Ten moment ustalenia utworu to najczęściej chwila, kiedy utwór zostanie zaprezentowany innym osobom albo utrwalony w sposób możliwy do zobaczenia czy usłyszenia przez inne osoby. Dlatego czasem wygodniej przyjąć, że utwór musi być stworzony, wyrażony, uzewnętrzniony.

 Nie istnieją żadne rejestry ani instytucje, do których należy zgłaszać utwór, aby uzyskać potwierdzenie przysługujących autorowi praw. Ochrona przysługuje twórcy niezależnie od spełnienia jakichkolwiek formalności.

[patrz: art. 1 „upapp”]


Rodzaje uprawnień przysługujących twórcy – wyjaśnienie pojęć. Na czym polega specyfika ochrony prawno autorskiej? Czym jest dualizm ochrony prawno autorskiej?

Utwór jest chroniony prawem autorskim na dwóch płaszczyznach: pierwszej związanej z „ojcostwem” utworu i drugiej - zabezpieczającej majątkowe interesy twórcy. Jedne i drugie przysługują twórcy od chwili ustalenia utworu:

  • pierwsza płaszczyzna to autorskie prawa osobiste – przynależne twórcy utworu, dożywotnio wiążące autora utworu z jego dziełem.
  • druga płaszczyzna to - autorskie prawa majątkowe – możliwe jest przenoszenie ich przez twórcę na inne osoby, wygasające po upływie czasu ochrony przewidzianego przepisami ustawy.

[patrz art. 16 i 17 „upapp”]


Czym są osobiste prawa autorskie?

Autorskie prawa osobiste służą powiązaniu utworu z jego twórcą. Chronią szczególną, osobistą więź twórcy z jego utworem. Ze względu na tę wyjątkową wieź z utworem, jedynie autorowi przysługuje:

  • prawo do autorstwa utworu
  • prawo do oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo;
  • prawo do zachowania nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania;
  • prawo decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności;
  • prawo nadzoru nad sposobem korzystania z utworu (tzw. nadzoru autorskiego).

Osobiste prawa autorskie nigdy nie wygasają. Twórca nie może zrzec się autorskich praw osobistych, nie może też zbyć ich i przenieść na inną osobę. Może jednak zobowiązać się do niewykonywania tych praw np. do nieoznaczania utworu swoim nazwiskiem.

[patrz art. 16 „upapp”]


Autorskie prawa majątkowe - sposoby korzystania z praw autorskich. Dlaczego istnieją autorskie prawa majątkowe?

Autorskie prawa majątkowe istnieją po to, aby zabezpieczyć ekonomiczny interes twórcy utworu. Są ściśle powiązane z wartością utworu, a więc ceną jaką nabywcy prawo to są skłonni nabyć.

Autorskie prawa majątkowe mogą być dziedziczone. Są one w konstrukcji zbliżone do uprawnień właściciela rzeczy określonych w kodeksie cywilnym. Prawa te są przedmiotem obrotu, tzn. mogą być sprzedawane i „udostępniane” innym osobom na podstawie umów.

W ramach autorskich praw majątkowych autorowi przysługuje:

  • prawo do korzystania z utworu,
  • prawo rozporządzania utworem na wszystkich polach eksploatacji, a także
  • prawo do wynagrodzenia za korzystanie z utworu przez inne osoby.

Autorskie prawa majątkowe powstają (tak jak prawa osobiste) z chwilą ustalenia utworu, ale w przeciwieństwie do osobistych, wygasają po upływie ochrony przewidzianej przepisami prawa autorskiego.

[patrz art. 17 „upapp”]


Na czym polega podzielność autorskiego prawa majątkowego? Czym są pola eksploatacji?

Wiemy już, że jednym z autorskich praw majątkowych jest prawo do korzystania z utworu. Z doświadczenia wiemy, że z utworu można korzystać w różny sposób: np. tekst może być wydrukowany na kartce, nagrany na płycie CD, zaśpiewany w formie piosenki, umieszczony w Internecie. Określone sposoby korzystania z utworu nazywamy polami eksploatacji.

Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych wymienia kilka kategorii pól eksploatacji:

  • w zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu - wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy utworu, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową;     
  • w zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami, na których utwór utrwalono - wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy;  
  • w zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w punkcie powyżej - publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym; pod tym ostatnim określeniem rozumie się możliwość umieszczenia utworu w Internecie, dlatego w umowach dotyczących korzystania z utworu w Internecie to pole eksploatacji powinno być uwzględnione, jeśli zamierzamy utwór np. umieścić na własnej stronie www.

Podzielność majątkowego prawa autorskiego w praktyce oznacza możliwość sprzedaży autorskiego prawa majątkowego lub udzielenia zezwolenia na korzystanie z utworu tylko w zakresie określonego pola eksploatacji np. w zakresie publicznego wykonania, czy tylko w zakresie utrwalania i zwielokrotniania za pomocą techniki cyfrowej z jednoczesną zgodą na wprowadzenie do obrotu. Pozostałe pola eksploatacji mogą pozostać przy twórcy albo mogą być przeniesione na inne osoby.  

 Z punktu wiedzenia użytkownika utworu bardzo ważne jest zatem określenie sposobów korzystania z utworu, określenie pól eksploatacji. Nabywca autorskich praw majątkowych lub licencjobiorca, muszą znać zakres nabytego czy uzyskanego w drodze licencji sposobu korzystania z utworu. Jeśli zatem zamierzamy utwór umieścić w Internecie, to na takie korzystanie z utworu musimy mieć zgodę twórcy

[patrz art. 50 „upapp”)      


Komu przysługują autorskie prawa majątkowe?

Pierwotnie, tj od początku istnienia utworu prawa te przysługują twórcy. Zatem twórcą jest osoba, która stworzyła utwór. Przyjmuje się domniemanie, iż twórcą jest osoba, której nazwisko w tym charakterze uwidoczniono na egzemplarzach utworu lub której autorstwo, w związku z rozpowszechnieniem utworu podano do wiadomości w jakikolwiek inny sposób. Domniemanie może być obalone, tzn. domniemanie to jest zasadą, której istnieniu można zaprzeczyć. Jednak ten, kto zaprzecza tej zasadzie, twierdzenia swoje musi udowodnić.

Skoro autorskie prawa majątkowe, w odróżnieniu od praw osobistych, mogą być przenoszone na inne osoby w drodze umowy, to możemy mówić o podmiotach pochodnie uzyskujących autorskie prawa majątkowe na podstawie umowy: nabywcy autorskiego prawa majątkowego i licencjobiorcy:

  • nabywca autorskiego prawa majątkowego na podstawie umowy rozporządzającej tj. umowy przeniesienia autorskich praw majątkowych zyskuje/kupuje wyłączne prawo do korzystania z danego utworu na określonym w umowie polu eksploatacji; sytuacja ta jest zbliżona do sprzedaży np. mieszkania: dotychczasowy właściciel pozbywa się przysługującego mu prawa własności a nabywca to prawo zyskuje;
  • licencjobiorcą jest ten, komu twórca lub inna upoważniona do dysponowania prawami do utworu osoba (tzw. licencjodawca), zezwoliła na korzystanie z utworu na określonych polach eksploatacji; na podstawie umowy licencyjnej, licencjodawca nie pozbywa się przysługujących mu praw, a jedynie upoważnia inną osobę (licencjobiorcę) do korzystania z utworu w określonym zakresie; w tym przypadku możemy posłużyć się zbliżoną konstrukcją najmu mieszkania: dotychczasowy właściciel nadal jest właścicielem, ale zezwala innej osobie na korzystanie z jego mieszkania na warunkach przez nich uzgodnionych, sam powstrzymuje się z wykonywania swojego prawa do korzystania z mieszkania.

W odróżnieniu od nabywcy prawa autorskiego i licencjobiorcy, uzyskujących prawo do korzystania z utworu na podstawie umowy, istnieją podmioty, które uzyskują autorskie prawa majątkowe do utworu na podstawie określonych regulacji prawnych:

  • spadkobierca dziedziczy majątkowe prawa autorskie według ogólnych reguł dziedziczenia; przy czym „upapp” wprowadza jeden wyjątek dotyczący uprzywilejowania pozostałych przy życiu współtwórców utworu współautorskiego, którzy dziedziczą część majątkowych praw autorskich przysługujących zmarłemu współtwórcy w sytuacji, gdy nie posiada on innych spadkobierców ustawowych;
  • pracodawca twórcy staje się podmiotem autorskich praw majątkowych do utworu stworzonego przez pracownika po spełnieniu łącznie dwóch warunków:

                                                     -  utwór został stworzony przez pracownika w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy oraz

                                                      - brak jest odmiennych postanowień umownych między pracownikiem a jego pracodawcą;

  • w przypadku producenta utworu audiowizualnego (np. filmu) obowiązuje domniemanie, że producent utworu audiowizualnego nabywa, na mocy umowy o stworzenie utworu albo umowy o wykorzystanie już istniejącego utworu, wyłączne prawa majątkowe do eksploatacji tych utworów w ramach utworu audiowizualnego jako całości; podobnie jak w przypadku autorstwa utworu, domniemanie to jest zasadą, jeśli jakaś osoba twierdzi, że w konkretnym przypadku zasada taka nie miała miejsca, swoje twierdzenia musi udowodnić.

[patrz art. 12, 13, 14, 15, 18, 19, 41, 42 „upapp”)


Co dzieje się, jeśli twórców jest kilku? Współtwórczość i współwłasność praw.

 O współtwórczości, a tym samym o współwłasności praw możemy mówić, gdy dany utwór zostanie stworzony przez kilku autorów (np. wspólne napisanie tekstu, skomponowanie muzyki). Tutaj także w ustawie przewidziano domniemanie: przyjęto zasadę, iż wielkości udziałów współtwórców są równe; jeśli inny jest wkład poszczególnych twórców w powstanie wspólnego utworu, okoliczność tę należy udowodnić.

  W przypadku wykonywania wspólnego prawa do utworu należy pamiętać o kilku zasadach:

  • do wykonywania praw autorskich do całości utworu potrzebna jest zgoda wszystkich współtwórców;
  • każdy ze współuprawnionych samodzielnie może dochodzić roszczeń z tytułu naruszenia prawa autorskiego do całości utworu;
  • każdy ze współtwórców może wykonywać prawo autorskie do swojej części utworu, o ile nie powoduje to uszczerbku na prawach pozostałych współtwórców.

                 Zasady te są istotne w kontekście uzyskiwania zgody na korzystanie z utworu, jeśli do utworu tego, prawa przysługują kilku osobom. W takiej sytuacji umowa na podstawie, której uzyskujemy zgodę twórców na umieszczenie utworu w Internecie, powinna być zawarta ze wszystkimi twórcami lub jedną osobą upoważnioną do reprezentowania pozostałych współtwórców.

Internet daje możliwość współpracy kilku twórców i tym samym sprzyja powstawaniu wspólnych utworów, ale też rodzi wątpliwości: kiedy utwór zostaje stworzony, czy rozpowszechniony skoro np. współtwórcy nie spotykają się, a niekiedy nawet nie znają?

[patrz art. 9 „upapp”]


Nota copyright © czyli czy i jak informować o autorstwie

Nota copyrightowa © i inne oznaczenia autorstwa ™  ®  nie są wymagane przez polskie prawo autorskie dla powstania czy rozpoczęcia ochrony prawnouatorskiej. Bez tych oznaczeń utwór jest chroniony prawem autorskim, a jego twórcy przysługują wszystkie uprawnienia wynikające z upapp.

Jednak w sytuacjach konfliktowych w zakresie ustalania autora takie oznaczenie może być bardzo przydatne jako wskazówka komu autorskie prawa przysługują.


Jak długo trwa ochrona prawno autorska? Czym jest domena publiczna?

Autorskie prawa do danego utworu „pojawiają” się z chwilą „pojawienia” się utworu. Różny jest jednak czas trwania praw autorskich: osobiste prawa autorskie do utworu nigdy nie wygasają tzn, zawsze, jeśli będziemy znać autorstwo tego utworu, powiążemy dany utwór z nazwiskiem jego twórcy; natomiast majątkowe prawa autorskie wygasają z upływem lat 70:

  • od śmierci twórcy lub od śmierci współtwórcy, który przeżył pozostałych,
  •  jeżeli twórca nie jest znany - od daty pierwszego rozpowszechnienia utworu
  • jeżeli autorskie prawa majątkowe przysługują z mocy „upapp” innej osobie niż twórca - od daty rozpowszechnienia utworu, a gdy utwór nie został rozpowszechniony - od daty jego ustalenia
  • w odniesieniu do utworu audiowizualnego - od śmierci najpóźniej zmarłej z wymienionych osób: głównego reżysera, autora scenariusza, autora dialogów, kompozytora muzyki skomponowanej do utworu audiowizualnego

 Zagadnienie czasu ochrony prawno autorskiej ma znaczenie w sytuacji, gdy chcemy skorzystać z utworu, którego twórca zmarł ponad 70 lat temu. Na umieszczenie takiego utworu w Internecie czy na wykorzystanie takiego utworu znalezionego w Internecie nie musimy uzyskiwać zgody spadkobierców twórcy, utwór taki wszedł do tzw. domeny publicznej czyli zbioru utworów traktowanych jako wspólny dorobek ludzkości.

[patrz art. 36-39 „upapp”]


Rodzaje praw pokrewnych do praw autorskich. Czym są prawa pokrewne?

Prawa pokrewne także służą ochronie rezultatów ludzkiego wysiłku umysłowego, ale takiego, który nie prowadzi do powstania nowego utworu. Innymi słowy: prawa pokrewne, to z reguły prawa powstałe dzięki wykonywaniu utworów stworzonych przez inne osoby, dlatego prawa te przysługują tym podmiotom czy osobom, które utwory innych osób wykonują, utrwalają, upubliczniają…

  •  artystyczne wykonania – są to w szczególności: działania aktorów, recytatorów, dyrygentów, instrumentalistów, wokalistów, tancerzy i mimów i innych osób, w sposób twórczy przyczyniających się do wykonania utworu;
  •   fonogramy i wideogramy – fonogram to pierwsze utrwalenie warstwy dźwiękowej wykonania utworu albo innych zjawisk akustycznych; wideogram to pierwsze utrwalenie sekwencji ruchomych obrazów, z dźwiękiem lub bez;
  • nadania programów radiowych i telewizyjnych – przedmiotem ochrony są tutaj nadania, czyli emisje (radiowe lub telewizyjne) określonych programów;
  • pierwsze wydania – jest to wyłączne prawo do rozporządzania i korzystania na wszystkich polach eksploatacji z utworu, którego czas ochrony już wygasł, a jego egzemplarze nie były jeszcze publicznie udostępniane przez wydawcę, który jako pierwszy opublikował lub w inny sposób rozpowszechnił ten utwór;

Ochrona praw pokrewnych jest krótsza niż praw autorskich i z reguły trwa 50 lat, z wyjątkiem prawa do pierwszych wydań i wydań naukowych i krytycznych.

Korzystanie z przedmiotu praw pokrewnych odbywa się na podobnych do praw autorskich zasadach, ale zawiera też odrębności sprawiające, iż ochrona praw pokrewnych jest nieco słabsza.

[patrz art. 85-93 „upapp”]


W jaki sposób chroniony jest przedmiot praw pokrewnych?

 Artyście wykonawcy przysługują prawa podobne do praw twórców, ale nie takie same. Prawa te można pogrupować w dwie kategorie podobne do praw osobistych i majątkowych przysługujących twórcom, w zakresie:

  • ochrony dóbr osobistych artysty wykonawcy, są to prawa do:
  •  wskazywania go jako wykonawcy, z wyłączeniem przypadków, gdy pominięcie jest zwyczajowo przyjęte,
  • decydowania o sposobie oznaczenia wykonawcy, w tym zachowania anonimowości albo posłużenia się pseudonimem,
  • sprzeciwiania się jakimkolwiek wypaczeniom, przeinaczeniom i innym zmianom wykonania, które mogłyby naruszać jego dobre imię;        
  •  korzystania z artystycznego wykonania i rozporządzania prawami do niego na następujących polach eksploatacji:
  • w zakresie utrwalania i zwielokrotniania - wytwarzania określoną techniką egzemplarzy artystycznego wykonania, w tym zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową,
  • w zakresie obrotu egzemplarzami, na których artystyczne wykonanie utrwalono - wprowadzania do obrotu, użyczania lub najmu egzemplarzy,
  • w zakresie rozpowszechniania artystycznego wykonania w sposób inny niż określony w punkcie powyżej - nadawania, reemitowania oraz odtwarzania, chyba że są one dokonywane za pomocą wprowadzonego do obrotu egzemplarza, a także publicznego udostępniania utrwalenia artystycznego wykonania w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym.

Artyście wykonawcy, tak jak twórcy, służy prawo do wynagrodzenia za korzystanie z artystycznego wykonania lub za rozporządzanie prawami do takiego wykonania, a w także w przypadku nadawania, reemitowania lub odtwarzania artystycznego wykonania za pomocą wprowadzonego do obrotu egzemplarza.         

[patrz art. 86 „upapp”]


Relacja pracodawca a pracownik w kontekście prawa autorskiego

Pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, nabywa z chwilą przyjęcia utworu autorskie prawa majątkowe. Zakres nabycia praw wynika z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron.

                 Warunkiem takiego automatycznego nabycia przez pracodawcę praw do utworu pracowniczego jest:

  • stworzenie utworu przez pracownika, tzn, że musimy mieć do czynienia z utworem a nie pracą czy dziełem, które cech utworu nie posiada,
  • status pracownika tj zatrudnienie na podstawie kodeksu pracy,
  • przewidziana zakresem obowiązków danego pracownika (w treści umowy o pracę lub w załączniku do niej) możliwość lub powinność tworzenia utworów, chyba, że strony inaczej się umówiły, jeśli umówiły się inaczej - powinny to zrobić na piśmie,
  • przyjęcie utworu przez pracodawcę jeśli umowa o pracę nie stanowi inaczej.

 

Przyjęcie utworu może odbywać się automatycznie, zgodnie z zasadą: jeżeli pracodawca nie zawiadomi twórcy w terminie sześciu miesięcy od dostarczenia utworu o jego nieprzyjęciu lub uzależnieniu przyjęcia od dokonania określonych zmian w wyznaczonym w tym celu odpowiednim terminie, uważa się, że utwór został przyjęty bez zastrzeżeń. Strony mogą określić inny termin.

 Jeśli nie wykluczono takiego przypadku w umowie pomiędzy pracownikiem a pracodawcą, pracodawca może „utracić” autorskie prawa majątkowe do utworu pracowniczego, jeżeli pracodawca, w okresie dwóch lat od daty przyjęcia utworu (lub w innym terminie ustalonym przez strony), nie przystąpi do rozpowszechniania utworu przeznaczonego w umowie o pracę do rozpowszechnienia. W takiej sytuacji twórca-pracownik (były pracownik) może wyznaczyć pracodawcy na piśmie odpowiedni termin na rozpowszechnienie utworu z tym skutkiem, że po jego bezskutecznym upływie prawa uzyskane przez pracodawcę wraz z własnością przedmiotu, na którym utwór utrwalono, powracają do twórcy.

 

[patrz art. 12 „upapp”]

 


Część III        ROZPORZĄDZANIE AUTORSKIMI PRAWAMI MAJĄTKOWYMI

 


Autorskie prawa majątkowe, jako przedmiot obrotu. Jakie umowy należy zawierać w zakresie korzystania z utworów?

Jeśli korzystanie z utworów nie odbywa się w ramach dozwolonego użytku, to wymaga zgody podmiotu autorsko uprawnionego.

  •  Z jednej strony zgoda na korzystanie z utworu powinna być wyrażona przez osobę autorsko uprawnioną a z drugiej strony przez osobę, która zamierza korzystać z utworu. Zgoda korzystającego z utworu obejmuje potwierdzenie warunków na jakich korzystający zgadza się z utworu korzystać. Osoba ta wyraża zgodę: wprost w umowie lub przez faktyczne korzystanie z utworu. Takie dwustronne oświadczenia woli, to umowa.
  • Na gruncie prawa autorskiego możemy mówić o dwóch rodzajach umów umożliwiających udzielenie zgody na korzystanie z utworów: umowach przeniesienia autorskich praw majątkowych i umowach licencyjnych. Dla wykazania różnicy pomiędzy tymi umowami, można porównać je do bardziej znanych umów: umowy przeniesienia autorskich praw majątkowych w swej konstrukcji zbliżone są do sprzedaży np. mieszkania, natomiast umowy licencyjne – swoją konstrukcją przypominają np. wynajem mieszkania. W pierwszym przypadku dotychczasowy właściciel pozbywa się własności mieszkania, w drugim przypadku – nadal pozostaje właścicielem mieszkania, ale oddaje je do korzystania najemcy.
  • umowa przeniesienia autorskich praw majątkowych ma skutek ten, że na jej podstawie twórca przenosi swoje prawo do korzystania z utworu na inną osobę, nabywcę prawa autorskiego:

 - musi być sporządzona w formie pisemnej; bez zachowania formy pisemnej umowa jest nieważna;

 powinna zawierać postanowienie, iż łącznie z przejściem autorskich praw majątkowych do utworu na nabywcę przechodzi własność nośnika, na którym utwór utrwalono; jest to o tyle istotne, że umowa przeniesienia autorskich praw majątkowych nie jest tożsama z przeniesieniem własności egzemplarza utworu, może się więc zdarzyć, że będziemy nabywcą autorskich praw majątkowych do grafiki umieszczonej na płycie CD, ale nie będziemy właścicielem tej płyty.

  • umowa licencyjna nie przenosi autorskich praw majątkowych na kontrahenta, daje mu jedynie prawo do korzystania z utworu na określonym polu eksploatacji, ograniczając to korzystanie np. terminem na jaki jest zawarta:

     jeśli uprawnienia z licencji mają być przenoszone na inne osoby, to na przeniesienie swoich uprawnień z licencji (na tzw. sublicencjobiorcę), licencjobiorca potrzebuje zgody licencjodawcy; zgoda ta może być już wyrażona w umowie;

                     w przypadku, gdy licencji udzielono na czas nieoznaczony, autor może ją wypowiedzieć z zachowaniem terminów ustalonych w umowie, a jeśli terminów nie ustalono, to z zachowaniem rocznego okresu wypowiedzenia ze skutkiem, na koniec roku kalendarzowego

          licencje mogą być udzielone jednemu podmiotowi/osobie (wyłączne) lub nieograniczonej liczbie podmiotów/osób (niewyłączne).

[patrz art. 41, 43-55 „upapp”]

 


Co w umowach powinno znaleźć się bezwzględnie?

W obu typach umów, zarówno przenoszących prawa autorskie majątkowe do utworu na inną osobę, jak i w umowach licencyjnych, bardzo ważne jest:

  •     określenie stron umowy:

                 z jednej strony podanie danych twórcy (lub osoby, na którą twórca przeniósł wcześniej swoje prawa lub osoby, która autorskie prawa majątkowe do utworu uzyskała na podstawie przepisów) albo licencjodawcy;

                   z drugiej strony podanie danych nabywcy prawa lub licencjobiorcy.

  •  dokładne określenie utworu lub utworów, których umowa dotyczy, przy czym pamiętać trzeba, że przeniesienie praw lub udzielenie licencji może jedynie dotyczyć tych utworów, które istnieją w chwili zawierania umowy i nie może dotyczyć wszystkich utworów danego twórcy jeśli ich nie wymienimy, oznaczając każdy z osobna;
  • wymienienie pól eksploatacji, na jakich odbywa się przeniesienie praw czy korzystanie z licencjonowanego utworu;
  • określenie wynagrodzenia autora lub sposób jego ustalania w przyszłości albo stwierdzenie, że licencja udzielana jest bezpłatnie; co do bezpłatnego przeniesienie autorskich praw majątkowych do utworu zdania są podzielone; wydaje się, że bezpieczne jest wpisanie choćby kwoty minimalnej; zwolennicy odpłatnego przenoszenia praw zwracają uwagę, iż czynność nieodpłatna może być traktowana jako darowizna, a darowizna może być odwołana w przypadku „rażącej niewdzięczności” obdarowanego.

Wymienione wyżej elementy są konieczne dla ustalenia stosunku prawnego łączącego strony w zakresie korzystania z utworu czyli, do poznania na jakich warunkach doszło do przeniesienia autorskich praw majątkowych lub udzielenia licencji. Poza tymi elementami, umowy prawa autorskiego muszą spełniać wszystkie inne warunki przewidziane przepisami „upapp” i księgi III kodeksu cywilnego dla zobowiązań umownych.

Jeśli umowa zawierana jest w formie pisemnej (a taki wymóg obowiązuje w przypadku zawierania umów licencyjnych wyłącznych i przeniesienia autorskich praw majątkowych) należy umowę opatrzyć datą i podpisami stron. W przypadku braku tych elementów, stronom będzie trudno udowodnić czy umowa w ogóle została zawarta i kiedy doszło do jej zawarcia; jeśli strony nie ustaliły innego terminu zwykle w dacie podpisania umowy dochodzi do przeniesienia praw lub udzielenia licencji; data umowy wskazuje często początek terminu na jaki np. udzielono licencji.

[patrz art. 41, 43-55 „upapp”]


dlaczego ważne jest Prawidłowe oznaczenie w umowach pól eksploatacji?

Ponieważ wymóg podania pól eksploatacji wynika z art. 41 ust. 2 „upapp”, przy czym w ustawie (w art. 50 „upapp”) znajdujemy jedynie przykładowe i niewyczerpujące („w szczególności”) wyliczenie „grup” pól eksploatacji

  • w zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu - wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy utworu, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową;
  • w zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami, na których utwór utrwalono - wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy;
  • w zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt 2 - publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym.    

Można bardziej szczegółowo określić pola eksploatacji ale wówczas, w przypadku braku zapisanego w umowie pola, nie możemy nawet poszukiwać go w grupach pól takich jak wyliczone w art. 50.

W interesie nabywcy autorskich praw majątkowych lub licencjobiorcy jest najbardziej precyzyjne i najszersze określenie pól eksploatacji.

[patrz art. 41, 50 „upapp”]


Różnica między przeniesieniem praw autorskich a udzieleniem licencji na korzystanie

W przypadku przeniesienia autorskich praw majątkowych dochodzi do skutku rozporządzającego, w przypadku umowy licencyjnej – mamy do czynienia wyłącznie ze zobowiązaniem.

Umowy rozporządzające powodują wyzbycie się prawa po stronie autorsko uprawnionego i nabycie tego prawa po stronie nabywcy. Umowy licencyjne kreują zobowiązania po obu stronach, przy czym istotą jest zobowiązanie do korzystania z utworu w sposób zgodny z warunkami licencji a z drugiej strony zobowiązanie na „tolerowanie” korzystania z utworu pod pewnymi warunkami.


Dlaczego za korzystanie z cudzych utworów należy płacić?

 Zasada odpłatności za korzystanie z utworu, jest jedną z podstawowych zasad prawa autorskiego. Zakłada się bowiem, że korzystanie z utworu ma wiązać się z czerpaniem korzyści majątkowych z tego, że ktoś np. nadaje skomponowaną przez nas piosenkę, wystawia namalowany przez nas obraz czy wydaje nasz tekst literacki. Zasada ta nabiera szczególnego znaczenia, kiedy sami stajemy się twórcami i zauważamy, iż z rezultatów naszej pracy korzystają inni bez pytania i odpłatności.

W kontekście uwag na temat dostępu do Internetu podkreślić trzeba, iż ponoszona często przez użytkowników Internetu odpłatność za udostępnienie połączenia z Internetem jest wynagrodzeniem za techniczną usługę, dzięki której mamy dostęp do treści znajdujących się w sieci. Niezależnie od tego czy za połączenie z Internetem płacimy czy też do Internetu mamy dostęp bezpłatny, korzystanie z utworów znajdujących się w sieci, powinno odbywać się w oparciu o respektowanie prawa twórcy do wynagrodzenia, chyba, że zachodzą wyjątki, które prawo to wyłączają.


Wynagrodzenie należne twórcy związane z korzystaniem z utworu (podstawa umowna i ustawowa, systemy wynagrodzeń)

Pierwszeństwo określenia wynagrodzenia przyznaje się woli stron wyrażonej w umowie. Jeśli umowa nie przewiduje wynagrodzenia sięgamy do przepisów ustawy.

 Zgodnie z postanowieniami „upapp”, jeżeli z umowy nie wynika, że przeniesienie autorskich praw majątkowych lub udzielenie licencji nastąpiło nieodpłatnie, twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia. Jeżeli w umowie nie określono wysokości wynagrodzenia autorskiego, wysokość wynagrodzenia określa się z uwzględnieniem zakresu udzielonego prawa oraz korzyści wynikających z korzystania z utworu.

Jeżeli umowa nie stanowi inaczej, twórcy przysługuje odrębne wynagrodzenie za korzystanie z utworu na każdym odrębnym polu eksploatacji.

W razie rażącej dysproporcji między wynagrodzeniem twórcy a korzyściami nabywcy autorskich praw majątkowych lub licencjobiorcy, twórca może żądać stosownego podwyższenia wynagrodzenia przez sąd.

Jeżeli wynagrodzenie twórcy zależy od wysokości wpływów z korzystania z utworu, twórca ma prawo do otrzymania informacji i wglądu w niezbędnym zakresie do dokumentacji mającej istotne znaczenie dla określenia wysokości tego wynagrodzenia.

 Jeżeli wynagrodzenie twórcy jest określone procentowo od ceny sprzedaży egzemplarzy utworu, a cena ta ulega podwyższeniu, twórcy należy się umówiony procent od egzemplarzy sprzedanych po podwyższonej cenie. Jednostronne obniżenie ceny sprzedaży egzemplarzy przed upływem roku od przystąpienia do rozpowszechniania utworu nie wpływa na wysokość wynagrodzenia. Strony mogą przedłużyć ten termin.      

[patrz art. 43, 44, 45, 47 i 48 „upapp”]


Działalność ozz w kontekście wynagrodzenia twórców i artystów

ozz – „organizacjami zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi, są stowarzyszenia zrzeszające twórców, artystów wykonawców, producentów lub organizacje radiowe i telewizyjne, których statutowym zadaniem jest zbiorowe zarządzanie i ochrona powierzonych im praw autorskich lub praw pokrewnych oraz wykonywanie uprawnień wynikających z ustawy”. Działają na podstawie zezwolenia Ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego. W zezwoleniu określa się pola eksploatacji, za które dana ozz odpowiada i na jakim może reprezentować twórców/artystów.

 „upapp” przewiduje domniemanie, że organizacja zbiorowego zarządzania jest uprawniona do zarządzania i ochrony w odniesieniu do pól eksploatacji objętych zbiorowym zarządzaniem oraz, że ma legitymację procesową w tym zakresie. Na domniemanie to nie można się powołać, gdy do tego samego utworu lub artystycznego wykonania rości sobie tytuł więcej niż jedna organizacja zbiorowego zarządzania. Jeżeli na danym polu eksploatacji działa więcej niż jedna organizacja zbiorowego zarządzania, organizacją właściwą w rozumieniu ustawy jest organizacja, do której należy twórca lub uprawniony z tytułu prawa pokrewnego, a gdy twórca lub uprawniony z tytułu prawa pokrewnego nie należy do żadnej organizacji albo nie ujawnił swojego autorstwa - organizacja wskazana przez Komisję Prawa Autorskiego

Wysokość wynagrodzeń dochodzonych w zakresie zbiorowego zarządzania przez organizacje zbiorowego zarządzania powinna uwzględniać wysokość wpływów osiąganych z korzystania z utworów i przedmiotów praw pokrewnych, a także charakter i zakres korzystania z tych utworów i przedmiotów.

[patrz art. 104 „upapp”


Część IV.        PRAWO AUTORSKIE W INTERNECIE


Specyfika ochrony utworów dostępnych w sieci www. Co wspólnego ma Internet z prawem autorskim? Czym dla prawa autorskiego jest Internet?

Internet jest jednym z pól eksploatacji utworów. Umieszczenie utworu w sieci internetowej, daje możliwość zapoznania się z utworem wszystkim osobom korzystającym z Internetu. Masowość dostępu do utworu jest praktycznie nieograniczona. W odróżnieniu od nośników fizycznych takich jak drukowana kartka papieru, płyta CD czy płyta DVD – wymagających fizycznego ich posiadania, zapewnienie sobie dostępu do Internetu jest równoznaczne z możliwością korzystania z utworów umieszczonych w sieci. Problem polega na określeniu granic naszego korzystania z utworów innych osób umieszczonych w sieci www. Wszystkie zasady powyżej przedstawione dotyczące korzystania z utworu czy respektowania praw przysługujących autorowi mają zastosowania do Internetu.


Czym różni się korzystanie z zawartości Internetu od dostępu do Internetu?

Jeśli przyjmiemy, że Internet jest siecią powiązanych ze sobą komputerów, serwerów i różnych innych urządzeń służących wymianie informacji, to, aby przeglądać treści i informacje umieszczane w sieci, musimy zapewnić sobie fizyczny dostęp do Internetu. Dopiero po podłączeniu się do sieci możemy: skorzystać z twórczości innych osób, które swoje utwory umieściły w Internecie lub umieszczając teksty, zdjęcia czy pliki muzyczne w Internecie, udostępnić je innym użytkownikom sieci.

Dostęp do Internetu uzyskujemy za pomocą odpowiednich urządzeń (nie tylko komputerów) po uzyskaniu łącza od operatora internetowego (a) komutowanego - utrzymywanego przez czas pobierania lub wysyłania danych do Internetu albo (b) stałego - utrzymywanego stale, niezależnie od tego, czy w danej chwili korzystamy z Internetu czy też nie. Informacje z Internetu wyszukuje się za pomocą przeglądarki internetowej. Po wpisaniu adresu www nasz komputer łączy się za pomocą łącza operatora internetowego i innych operatorów z nim współpracujących z serwerem, na którym znajduje się wyszukana strona. Strony internetowe to zbiory plików tekstowych, graficznych i informacji na temat formatowania strony tzn. widoku strony, w rzeczywistości - na temat widoku utworów umieszczonych na stronie. Nasz komputer pobiera pliki zgromadzone na serwerach sieci i wyświetla je na ekranie w postaci widocznych zdjęć, tekstów, czy grafiki.

 Zatem, czymś zupełnie innym jest zapewnienie sobie dostępu do Internetu od pobierania danych z Internetu i umieszczania w Internecie swoich treści. Łączenie się z Internetem jest czynnością techniczną, której prawo autorskie nie reguluje.

 


Na czym polega trudność w ustaleniu prawa obowiązującego w Internecie?

Internet jest siecią ogólnoświatową, ponadpaństwowa. Często dzieje się tak, że autor tekstu jest obywatelem polskim, ale jego strona www znajduje się na serwerze za granicą. Otwierając stronę www łączymy się z serwerem zagranicznym; wchodzimy na strony podlegające innym systemom prawnym.

 


Co wolno legalnie „ściągać”? Korzystanie z treści zamieszczonych w Internecie.

 „Wejście do Internetu” dla osoby korzystającej z treści umieszczonych w Internecie można porównać do wejścia do biblioteki: zewsząd jesteśmy otoczeni książkami – utworami stworzonymi przez inne osoby. Aby skorzystać ze zbiorów zgromadzonych w tej bibliotece: tekstów, zdjęć, grafik, plików muzycznych i plików video, musimy przestrzegać zasad w niej panujących.


Jak można korzystać z utworów umieszczonych w Internecie?

Odpowiedź na to pytanie jest ściśle powiązana z celem, jaki chcemy osiągnąć zapewniając sobie dostęp do Internetu. Oczywiście czym innym jest przeglądanie na ekranie komputera treści znalezionych w Internecie (browsing), innym jest tzw. ściąganie (downloading), a jeszcze innym jest wprowadzanie utworów do sieci (uploading). Każda z tych sytuacji jest oceniana w kontekście różnych przepisów prawnych.

 Zasady korzystania z utworów umieszczonych w Internecie wynikają z wcześniej przedstawionych zakresów autorskich praw osobistych oraz autorskich praw majątkowych. Zgodne z przepisami „upapp” korzystanie z utworów wymaga:

  • uzyskania zgody twórcy lub innej osoby autorsko uprawnionej do korzystania z utworu bądź artysty wykonawcy lub osoby, której artysta przekazał prawo korzystania z artystycznego wykonania
  • zapłaty wynagrodzenia za korzystanie z utworu innej osoby.

Od zasad powyższych przewidziane są wyjątki określone zbiorowym pojęciem dozwolonego użytku, ale ich stosowanie powinno być świadome i ostrożne, każde bowiem przekroczenie granic dozwolonego użytku naraża użytkownika na konsekwencje prawne.

[patrz art. 17 „upapp”]


Z czego wynika legalność przeglądania utworów na ekranie komputera?

Najpopularniejszym sposobem korzystania z informacji wyszukanych w Internecie jest przeglądanie ich treści na ekranie komputera. Na takie korzystanie z utworów umieszczonych w Internecie nie jest potrzebne zezwolenie twórcy utworu, chociaż następuje wówczas czasowa reprodukcja utworu w pamięci RAM komputera oraz prezentacja na monitorze, czyli, innymi słowy: czasowe zapisywanie w pamięci komputera. Istotne jest jednak aby:

  • nastąpiło wówczas jedynie przejściowe lub incydentalne zwielokrotnianie utworów,
  • zwielokrotnienie nie miało samodzielnego znaczenia gospodarczego i stanowiło integralną i podstawową część procesu technologicznego;
  • celem zwielokrotnienia może być wyłącznie umożliwienie:
  1.  przekazu utworu w systemie teleinformatycznym pomiędzy osobami trzecimi przez pośrednika lub
  2. zgodnego z prawem korzystania z utworu; ten ostatni warunek dotyczy korzystania w ramach dozwolonego użytku prywatnego lub publicznego lub korzystania za zezwoleniem osoby uprawnionej do udzielenia zgody.

[patrz art. 23 (1) „upapp”]


Z kim należy kontaktować się, aby uzyskać zgodę na korzystanie z materiałów znajdujących się w Internecie?

Najczęściej właściciel strony internetowej lub administrator, będą mogli odesłać nas do osoby, której przysługują prawa autorskie do materiałów umieszczonych na danej stronie internetowej. Czasami na stronach internetowych podane są warunki na jakich można korzystać z materiałów zamieszczonych na tych stronach. Warto przejrzeć regulaminy, politykę prywatności właściciela strony czy zakładki na temat praw autorskich.


Zasady publikowania w Internecie. O czym trzeba pamiętać umieszczając treści w Internecie?

Umieszczając utwory w Internecie, trzeba pamiętać o tym, że udostępniając je w sieci, umożliwiamy korzystanie z nich zarówno osobom respektującym zasady prawa autorskiego jak i osobom, które zasad tych nie szanują. Jeśli publikujemy na stronach www zdjęcia, pliki muzyczne, filmy, grafiki czy teksty, to musimy liczyć się z tym, że osoby nieuczciwe mogą wykorzystać naszą twórczość, także bez naszej wiedzy i zgody.

Skoro wiemy o ryzyku jakie wiąże się z wprowadzenie utworu do sieci, to szczególną ostrożność należy zachować posługując się utworami innych osób. Wyjątkową staranność należy zachować, gdy korzystanie z utworu związane jest z wizerunkiem osoby, np. umieszczenie fotografii na stronie internetowej. Być może osoby znajdujące się na zdjęciach, autorzy muzyki czy tekstów, którymi posługujemy się, nie chcieliby, aby dostęp do ich wizerunku czy twórczości był tak nieograniczony jak ma to miejsce w sieci…

 


Co można umieścić na własnej stronie internetowej?

Na własnych stronach internetowych, blogu czy w korespondencji mailowej można umieścić wyłącznie utwory:

  • własne, co do których nie przenieśliśmy autorskich praw majątkowych na inne osoby na polu eksploatacji jakim jest Internet; innymi słowy te utwory, co do których wciąż przysługują nam jako twórcom autorskie prawa majątkowe w zakresie rozpowszechniania w Internecie;
  • co do, których nabyliśmy autorskie prawa majątkowe na polu eksploatacji jakim jest Internet albo uzyskaliśmy zgodę uprawnionego na umieszczenie utworu w Internecie (w drodze umowy licencyjnej);
  • co do, których zgoda na umieszczenie w sieci wynika z przepisów o dozwolonym użytku publicznym i mamy pewność, że umieszczając utwory w Internecie nie przekraczamy granic dozwolonego użytku.

Te same zasady dotyczą umieszczania utworów na obcych stronach czy w serwisach internetowych. Bardzo ważne jest wówczas zaznajomienie się z warunkami na jakich właściciel strony udostępnia tę stronę innym osobom. Najczęściej warunki korzystania ze strony, w tym także konsekwencje umieszczenia utworów na tej stronie zawarte są w polityce prywatności lub regulaminie danej strony czy serwisu.

 Trzeba wówczas zwrócić uwagę jakie prawo ma zastosowanie do danego serwisu: nie można wykluczyć, iż zgodnie z warunkami serwisu umieszczając swój utwór na danej stronie internetowej, udzielamy właścicielowi strony, licencji na korzystanie z tego materiału, a być może zgadzamy się na przeniesienie na właściciela strony autorskich praw majątkowych, bo taka czynność jest dozwolona w ramach prawa regulującego ten serwis.          

 


Problem peer-to-peer (P2P)?

Przy okazji umieszczania treści w Internecie, warto zwrócić uwagę na problem korzystania z programów peer-to-peer (P2P). Są to programy, które z jednej strony umożliwiają pobranie treści ze sron www, ale z drugiej strony wymagają dalszego udostępniania danych posiadanych na swoim komputerze. Programy P2P działają w ten sposób, że w momencie pobierania utworu z Internetu jednocześnie udostępniamy go innym użytkownikom lub udostępniamy inne treści posiadane przez nas (często inne utwory).

Zatem w przypadku, gdy nie mamy zezwolenia na rozpowszechnianie utworu, a tak często jest w przypadku udostępnianych w Internecie utworów bez woli ich autorów, to w chwili, gdy ściągamy np. plik muzyczny używając do tego P2P łamiemy prawo ze względu na nielegalne rozpowszechnianie utworu już w momencie pobierania go lub udostępnianie innych utworów, których nie możemy legalnie rozpowszechniać w Internecie.


Szkolenia e-learning

E-learning jest techniką szkolenia, która wykorzystuje istniejące na rynku dostępne media elektroniczne, takie jak: Internet, extranet, intranet, przekazy satelitarne, taśmy audio-video, telewizję interaktywną oraz CD-ROM-y.

W ramach kursu e-learningowego dochodzi do wykorzystania różnych utworów - elementów składających się na kurs: tekstu, szaty graficznej, kompozycji dźwięku i oprogramowania.  Jeśli elementy to są połączone w jeden produkt funkcjonujący jako całość, to możemy mówić o utworze multimedialnym, który niektórzy autorzy traktują jako utwór zbiorowy.

                 W przypadku kursów e-learningowego należy zwrócić uwagę na następujące elementy:

  • należy wyjaśnić czy przy opracowaniu finalnej wersji kursu doszło do modyfikacji poszczególnych elementów. Modyfikacja poszczególnych materiałów edukacyjnych – utworów i ich dopasowanie do końcowej wersji kursu wymagają zgody poszczególnych autorów, zarówno w przypadku ingerencji w uprawnienia o charakterze osobistym (np. w wypadku zmian treści będących wkroczeniem w prawo do integralności utworu) jak i majątkowym. Wskazana jest ostrożność i wyjaśnienie wszelkich, mogących powodować spory, kwestii związanych z wykorzystaniem różnego rodzaju utworów w kursie e-learningowym, zwłaszcza w sytuacji, w której materiały edukacyjne nie zostały opracowane specjalnie na potrzeby powstającego kursu, a dochodzi do wykorzystania istniejących wcześniej dzieł, np. podręczników lub skryptów; w takiej sytuacji powinno się uzyskać odpowiednią zgodę autora – np. w formie umowy licencyjnej.
  • jeśli przyjmiemy, że kurs jest utworem zbiorowym to zgodnie z art. 11 „upapp” istnieje domniemanie, że producentowi lub wydawcy przysługuje prawo do tytułu. Prawa majątkowe (korzystanie, rozporządzanie i związane z tym wynagrodzenie) do dzieła zbiorowego przysługują producentowi (wydawcy), a w braku odpowiednich ustaleń umownych, do poszczególnych części – twórcom.
  • nie można wykluczyć, że podczas tworzenia kursu dojdzie do powstania tzw. opracowania – utworu samodzielnego (np. opracowaniami są wszelkie adaptacje, inscenizacje czy tłumaczenia), powstałego w oparciu o inny utwór pierwotny. Pamiętajmy więc, że do rozporządzania i korzystania z opracowania wymagana jest zgoda twórcy utworu pierwotnego.
  • czasami należy założyć, że mamy do czynienia ze współautorstwem, przy ścisłej współpracy między np. autorem treści, a wykonawcą kursu dopasowującym treść do ostatecznego kształtu kursu.

                 Inne formy wytworów intelektu (nie zawsze utwory) wykorzystywane w czasie szkoleń i kursów e-learningowych obejmują

  • utwory literackie, programy komputerowe, utwory graficzne, tak dzieje się w przypadku:

                 - webcastów, czatów, komunikatorów – mogą służyć do indywidualnego porozumiewania się ze szkolącym lub na przykład z lektorem uczącym

       - e-booków - książki w postaci elektronicznej, które można czytać bezpośrednio z ekranu komputera, telefonu, odtwarzacza mp4 lub innego urządzenia dedykowanego

                 - audiobooków - książki do słuchania dostępne w internecie lub na płytach

  • utwory literackie, artystyczne wykonania, opracowania innych utworów:

               -  konferencje internetowe- inaczej wykłady prowadzone na żywo.

               -  podcasty- czyli cykliczne słuchowiska nagrywane przez specjalistów w danej dziedzinie

                - e-maile -  także mogą służyć do przekazywania materiału szkoleniowego

                - fora internetowe – umożliwiają członkom danego forum wspólne rozwiązywanie zaistniałych problemów.


Cześć V.         ODPOWIEDZIALNOŚĆ ZA NARUSZENIE  PRAW AUTORSKICH


Typowe naruszenia? Prawne konsekwencje ?

Konsekwencje prawne naruszenia praw autorskich są różne w zależności od zawinionego lub niezawinionego charakteru naruszenia. Skutki naruszenia praw mogą rodzić odpowiedzialność cywilną bądź karną.

W zakresie odpowiedzialności cywilnej, pamiętając rozróżnienie na prawa autorskie osobiste i majątkowe, możemy także naruszenia praw twórcy rozgraniczyć na dwa zakresy. W ramach odpowiedzialności karnej możemy wyróżnić kilka kategorii naruszeń praw autorskich.

Odrębną kwestią jest zagadnienie naruszenia wizerunku, który chroniony jest, poza przepisami „upapp”, także przepisami przewidzianymi dla ochrony dób osobistych.

 


W jaki sposób można naruszyć osobiste prawa autorskie?

Na gruncie katalogu praw osobistych twórcy, naruszeniem osobistych praw autorskich jest każde naruszenie art. 16 „upapp” m.in. naruszenie autorstwa utworu np. poprzez błędne podanie nazwiska autora lub pominięcie jego nazwiska, udostępnienie utworu publiczności wbrew ustaleniom z autorem lub np. poprzez umieszczenie w Internecie jeszcze nie publikowanego utworu czy naruszenie formy utworu np. poprzez fotomontaż, czy fragmentaryczne wykorzystanie utworu, na które autor nie zgodził się.


W jaki sposób można chronić autorskie prawa osobiste?

 Ochrona osobistych praw majątkowych do utworu obejmuje działania podejmowane w związku z zagrożeniem cudzym działaniem i podejmowane w związku z dokonanym już naruszeniem praw.

Twórca, którego autorskie prawa osobiste zostały zagrożone działaniem innej osoby może żądać zaniechania, wstrzymania dalszego działania zagrażającego jego prawom. Prawa mogą być zagrożone, gdy np. osoba nieuprawniona informuje potencjalnych wydawców o możliwości wydania utworu zanim autor ujawni taki zamiar. Takie działania mogą naruszyć osobiste prawo autorskie w postaci decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności.

                 Twórca, którego autorskie prawa majątkowe zostały naruszone może żądać:

  • aby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności, aby złożyła publiczne oświadczenie o odpowiedniej treści i formie;
  • aby sąd przyznał zadośćuczynienie za doznaną krzywdę i zobowiązał naruszającego do wypłaty odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny, jeżeli naruszenie autorskich praw osobistych było zawinione.

[patrz art. 78 „upapp”]


W jaki sposób można naruszyć autorskie prawa majątkowe?

Z uwagi na granice powyżej wskazanych zasad, prawa innych osób możemy naruszyć przez:

  • umieszczenie utworów innych osób bez ich zgody, bez wiedzy, bez zapłaty stosownego wynagrodzenia (przy czym nie chodzi tu tylko o utwory znalezione w sieci, ale wszystkie utwory nie stworzone przez nas, co do korzystania, z których nie mamy zgody ich autora);
  • wykorzystanie utworów innych osób wbrew ustaleniom z twórcą wykorzystywanego utworu, np. autor zgadza się, aby jego zdjęcie było wykorzystywane w reklamie prasowej, na temat wykorzystania w Internecie nic strony nie ustaliły albo autor zgadza się na bezpłatne wykorzystanie jego artykułu podczas publicznej prezentacji, natomiast nie wyraża zgody, aby prezentacja ta została umieszczona w na stronach www czy w ulotce;
  • przekroczenie granic dozwolonego użytku.

W jaki sposób można chronić autorskie prawa majątkowe?

  • Twórca, którego autorskie prawa majątkowe zostały naruszone, może żądać od osoby, która naruszyła te prawa:
  1. zaniechania naruszania;
  2. usunięcia skutków naruszenia;
  3. naprawienia wyrządzonej szkody:

                     na zasadach ogólnych albo

                         poprzez zapłatę sumy pieniężnej w wysokości odpowiadającej dwukrotności, a w przypadku gdy naruszenie jest zawinione - trzykrotności stosownego wynagrodzenia, które w chwili jego dochodzenia byłoby należne tytułem udzielenia przez uprawnionego zgody na korzystanie z utworu.

4. wydania uzyskanych korzyści;

  •  Niezależnie od powyższych roszczeń, uprawniony może się domagać:     

1. jednokrotnego albo wielokrotnego ogłoszenia w prasie oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie lub podania do publicznej wiadomości części albo całości orzeczenia sądu wydanego w rozpatrywanej sprawie, w sposób i w zakresie określonym przez sąd;

2. zapłaty przez osobę, która naruszyła autorskie prawa majątkowe, odpowiedniej sumy pieniężnej, nie niższej niż dwukrotna wysokość uprawdopodobnionych korzyści odniesionych przez sprawcę z dokonanego naruszenia, na rzecz Funduszu Promocji Twórczości, gdy naruszenie było zawinione i zostało dokonane w ramach działalności gospodarczej.


Odpowiedzialność karna za naruszenie praw autorskich. Przestępstwa na gruncie prawa autorskiego

W przypadku korzystania z utworów szczególnie często dochodzi do:

  • przywłaszczenia autorstwa albo wprowadzenia w błąd co do autorstwa całości lub części cudzego utworu albo artystycznego wykonania,        
  •  rozpowszechniania bez podania nazwiska lub pseudonimu twórcy cudzego utworu w wersji oryginalnej albo w postaci opracowania, artystycznego wykonania albo publicznego zniekształcenia utworu, artystycznego wykonania, fonogramu, wideogramu lub nadania;   
  • rozpowszechniania cudzego utworu w wersji oryginalnej albo w postaci opracowania, artystycznego wykonania, fonogramu, wideogramu lub nadania - bez uprawnienia albo wbrew jego warunkom;
  • utrwalania cudzego utworu w wersji oryginalnej lub w postaci opracowania, artystycznego wykonania, fonogramu, wideogramu lub nadania pozyskanego z Internetu - bez uprawnienia albo wbrew jego warunkom.

W tych przypadkach sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności, przy czym odpowiedzialność jest zaostrzona, jeżeli sprawca dopuszcza się przestępstw w celu osiągnięcia korzyści majątkowej oraz w sytuacji, gdy sprawca uczynił sobie z popełniania przestępstwa stałe źródło dochodu albo działalność przestępną organizuje lub nią kieruje.

[patrz art. 115-122(1) „upapp”]


Kiedy w przypadku praw autorskich może zadziałać prokurator?

Poza odpowiedzialnością cywilną dochodzoną przed sądami cywilnymi, niektóre naruszenia praw autorskich mogą być dochodzone przez pokrzywdzonego w ramach postępowania karnego. Ściganie tych przestępstw odbywa się na wniosek uprawnionego.


Uprawnienia Policji

Ustawowe uprawnienia Policji mogące mieć znaczenie w kontekście naruszeń prawa autorskiego. Szczególnie powszechne i znane naruszenia to: produkcja i handel podrabianymi produktami, nielegalne ściąganie plików z Internetu, udostępnianie plików za pomocą programów peer2peer. We wszystkich tych sytuacjach, gdy doszło do popełnienia przestępstwa lub podejrzenia popełnienia przestępstwa Policja jest uprawniona do działania na zasadach określonych w Kodeksie postępowania karnego i innych ustawach, w tym:

  •               zatrzymywania osób,
  •              przeszukiwania osób i pomieszczeń,
  •             dokonywania kontroli osobistej (można tu zaliczyć przeglądanie dysku komputera czy sprawdzanie historii odwiedzanych witryn internetowych), a także przeglądania zawartości bagaży i sprawdzania ładunków;
  •            obserwowania i rejestrowania przy użyciu środków technicznych obrazu zdarzeń w miejscach publicznych, a w określonych sytuacjach również dźwięku towarzyszącego tym zdarzeniom;
  •          żądania niezbędnej pomocy od instytucji państwowych, organów administracji rządowej i samorządu terytorialnego oraz jednostek gospodarczych prowadzących działalność w zakresie użyteczności publicznej;
  •          zwracania się w nagłych wypadkach do każdej osoby o udzielenie doraźnej pomocy (np. uzyskiwanie informacji o adresie IP od firm telekomunikacyjnych).

Na żądanie Policji operatorzy internetowi są obowiązani udostępniać dane zgodnie z art. 18 ust. 6 ustawy o świadczeniu usług drogą elektroniczną. Przepis ten stanowi, iż operator ma obowiązek udzielić informacji o danych osobowych użytkowników organom państwa na potrzeby prowadzonych przez nie postępowań. Dodatkowo art. 21 tej samej ustawy mówi, iż w przypadku niedozwolonego korzystania z usług przez użytkownika, operator może zgromadzić jego dane w celu ustalenia odpowiedzialności użytkownika.


Jak należy postąpić w przypadku naruszenia praw do utworów?

Najważniejszą kwestią jest przemyślane dysponowanie utworami i udostępnianie ich innym osobom. Szczególnie ważne jest uświadomienie sobie łatwości, z jaką inne osoby mogą skopiować nasz utwór umieszczony w sieci. Zatem działać zgodnie z zasadą „lepiej zapobiegać niż leczyć”, ale jeśli już dojdzie do naruszenia praw…

  • jeśli już dojdzie do naruszenia praw, warto zaopatrzyć się w dowód naruszenia, np. poprzez wydrukowanie treści strony www, na której nasz utwór został umieszczony bez zgody i wiedzy; o zapisanie treści strony można poprosić notariusza; wówczas protokół notarialny z podaniem adresu i wydruku strony stanowić może dowód w ewentualnym procesie przeciwko sprawcy naruszenia;
  • aby ustalić osobę naruszającą nasze prawa należy zidentyfikować numer IP komputera i serwer, na którym strona ta jest umieszczona;
  • czasami wystarczy przesłać sprawcy pismo wzywające do zaprzestania naruszenia i np. zapłaty odszkodowania.
  • w niektórych przypadkach pismo takie pozostanie zignorowane i dalszym krokiem jest wytoczenie powództwa czy zawiadomienie prokuratora o zaistniałym naruszeniu.

Cześć VI         ZAGADNIENIA RÓŻNE PRAWA AUTORSKIEGO


Kiedy korzystanie z cudzych utworów jest bezpłatne lub możliwe bez zgody twórcy lub reprezentującej go organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi (ozz)?

Korzystanie z cudzych utworów bez obowiązku zapłaty wynagrodzenia lub bez konieczności uzyskiwania zgody uprawnionego może mieć miejsce wtedy, gdy:

  •     z utworu korzystamy bezpłatnie za zgodą jego autora (np. taka jest treść umowy licencyjnej);
  •     korzystanie z utworu możemy uzasadnić dozwolonym użytkiem;
  •     utwór ten nie jest już chroniony przepisami prawa autorskiego z uwagi na upływ czasu ochrony.

Dozwolony użytek publiczny i prywatny chronionych utworów, czyli jak korzystać bez zgody twórcy z chronionych utworów, Co to jest dozwolony użytek?

Wcześniej przedstawiane zasady: konieczność uzyskania zgody na korzystanie z utworu innej osoby albo zasada odpłatności za korzystanie z utworu wiążą się z tzw. monopolem autorskim, czyli uprawnieniami władczymi twórcy, chroniącymi jego interes ekonomiczny.

 

W pewnych jednak sytuacjach, ustawodawca przedkłada ponad interes twórcy, interesy innych osób i zezwala na korzystanie z utworów bez zgody i często bez wynagrodzenia na rzecz twórcy. Dzieje się to w tych sytuacjach, w których ważniejsze niż interes twórcy jest umożliwienie obiegu informacji i umożliwienie korzystania z dotychczasowego dorobku nauki i sztuki innym, niż autor - osobom czy podmiotom. Sytuacje te określamy zbiorowym pojęciem dozwolonego użytku, przy czym wyróżniamy dozwolony użytek osobisty (prywatny) i publiczny.

  •    dozwolony użytek prywatny (osobisty) umożliwia nieodpłatne korzystanie z już rozpowszechnionego utworu obejmującego korzystanie z pojedynczych egzemplarzy utworów przez krąg osób pozostających w związku osobistym, w szczególności pokrewieństwa, powinowactwa lub stosunku towarzyskiego;
  •    dozwolony użytek publiczny obejmuje kilka różnych postaci korzystania z twórczości innych osób bez ich zgody i często bez ich wynagradzania; uzasadnieniem dla dozwolonego użytku publicznego jest cel edukacyjny, prawo do informacji, dobro osób niepełnosprawnych, bezpieczeństwo publiczne itp.; czasami korzystanie z utworów w ramach dozwolonego użytku jest uwarunkowane nieosiąganiem pośrednio lub bezpośrednio korzyści majątkowych przez korzystającego z cudzego utworu.

[patrz art. 23-35 „upapp”]


Kiedy można korzystać z cudzej twórczości bez zgody jej autora?

Bez zgody autora korzystamy z utworów innych osób, wyłącznie wtedy, gdy korzystanie z utworu mieści się w ramach dozwolonego użytku lub utwór jest w domenie publicznej. Jeśli mamy wątpliwości, co do możliwości powołania się na przepisy dotyczące dozwolonego użytku, lepiej wstrzymać się z użyciem utworu innej osoby, ponieważ to ten, kto korzysta z utworu innej osoby bez jej zgody, musi swoje prawo udowodnić.

[patrz art. 23-35 „upapp”]


Kiedy można korzystać z utworu w ramach dozwolonego użytku prywatnego (osobistego)?

Zgodnie z definicją dozwolonego użytku prywatnego, bez zezwolenia twórcy wolno nieodpłatnie korzystać z już rozpowszechnionego utworu, a więc także utworu umieszczonego zgodnie z wolą twórcy w sieci www, w zakresie własnego użytku osobistego, przy czym zakres własnego użytku osobistego obejmuje krąg osób pozostających wobec siebie m.in. w stosunku pokrewieństwa, powinowactwa, stosunku towarzyskiego.

                 Zatem, aby skorzystać z tej postaci dozwolonego użytku należy spełnić kilka warunków:

  •    korzystamy z utworu w ramach kręgu osobistego, trzeba zaznaczyć, że określenie związku osobistego między użytkownikami utworu zwykle nastręcza dużo wątpliwości; w praktyce związek osobisty oznacza to, że możemy np. odtwarzać pliki muzyczne legalnie ściągnięte z Internetu w trakcie wizyty znajomych, udostępniać najbliższym teksty wyszukane w Internecie, oglądać filmy;
  •     można korzystać z utworu rozpowszechnionego, a więc takiego, który za zezwoleniem twórcy został w jakikolwiek sposób udostępniony publicznie; zatem takiego, co do którego nie mamy podejrzeń czy legalnie znalazł się w Internecie; jeśli więc w sieci znajdziemy np. film którego planowana premiera publiczna odbędzie za kilka dni, to z całą pewnością utwór ten nie jest utworem rozpowszechnionym w rozumieniu przepisów „upapp”;    
  • ze względu na konieczność istnienia kręgu osób pozostających w związku osobistym, ten rodzaj dozwolonego użytku może być wykorzystywany tylko przez osoby fizyczne; dozwolony, bezpłatny użytek osobisty nie dotyczy np. stowarzyszenia czy fundacji, które utwór znaleziony w sieci chcą użyć dla własnych celów, choćby i były niekomercyjne, bo podmioty te nie są osobami fizycznymi;  
  • o ile zapoznanie się z utworem na ekranie komputera i udostępnienie utworu najbliższym mieści się w zakresie dozwolonego użytku, o tyle przekroczeniem granic kręgu osobistego będzie np. umieszczenie utworu w Internecie, nawet wtedy, gdy odbywa się to w ramach internetowego dziennika (blog) czy własnej strony internetowej; także osoby wymieniające się plikami mp3 chronionymi prawami autorskimi, które nie znają się i nie utrzymują ze sobą kontaktów, nie będą korzystać z dozwolonego użytku prywatnego.          


Trzeba ponadto pamiętać, iż w przypadku sporu czy dane działanie mieści się w ramach dozwolonego użytku, to na użytkowniku będzie ciążył obowiązek wykazania, że jego działanie nie stanowiło naruszenia praw wyłącznych twórcy.

 [patrz art. 6, 23 „upapp”]


Kto i kiedy może skorzystać z utworów w ramach dozwolonego użytku publicznego?

Problematyka dozwolonego użytku publicznego, jest jedną z najbardziej kontrowersyjnych kwestii w zakresie korzystania z utworów. Wynika to z faktu, że postaci dozwolonego użytku publicznego jest bardzo wiele i różne są podmioty, które z poszczególnych postaci mogą korzystać. Można wspomnieć o dwóch przypadkach:

  •     dozwolone jest nieodpłatnie wykonywanie publicznie rozpowszechnionych utworów podczas ceremonii religijnych, imprez szkolnych i akademickich lub oficjalnych uroczystości państwowych, jeżeli nie łączy się z tym osiąganie pośrednio lub bezpośrednio korzyści majątkowych i artyści wykonawcy nie otrzymują wynagrodzenia, z wyłączeniem imprez reklamowych, promocyjnych lub wyborczych.
  •     dozwolone jest korzystanie z już rozpowszechnionych utworów dla dobra osób niepełnosprawnych, jeżeli to korzystanie odnosi się bezpośrednio do ich upośledzenia, nie ma zarobkowego charakteru i jest podejmowane w rozmiarze wynikającym z natury upośledzenia.

[patrz art. 23 (1) – 35 „upapp”]


Jakie są dodatkowe warunki korzystania z utworów w zakresie dozwolonego użytku: prywatnego i publicznego?

Ważne, aby pamiętać, że przepisy dotyczące dozwolonego użytku są ograniczeniem praw własnościowych autora utworu i jako wyjątek od zasady, iż na korzystanie z utworów innych osób konieczne jest uzyskanie ich zgody, mogą być stosowane tylko wtedy, gdy spełnione zostaną dodatkowe warunki.

  •     dozwolony użytek nie może naruszać normalnego korzystania z utworu lub godzić w słuszne interesy twórcy, a więc nie może przybierać postaci, co do której twórca na pewno sprzeciwiłby się;
  •     w ramach dozwolonego użytku nie możemy korzystać z:
  1.                  programów komputerowych;
  2.                  projektów architektonicznych, nawet do osobistego użytku, gdyż oznaczałoby to budowanie domu według czyjegoś projektu;
  3.                  elektronicznych baz danych spełniających cechy utworu, chyba że dotyczy to własnego użytku naukowego niezwiązanego z celem zarobkowym.
  •     korzystamy z rozpowszechnionego utworu – czyli takiego, który zgodnie z wolą twórcy został udostępniony publicznie; w sytuacji gdy korzystamy z utworu znalezionego w Internecie możemy przyjąć, iż utwór ten znalazł się w sieci za zgodą twórcy, ale jakakolwiek wątpliwość w tym zakresie powinna być sygnałem, iż utwór nie został legalnie wprowadzony do sieci;   
  •     jeśli sami udostępniamy utwory znalezione w Internecie to należy zastosować się do zasad przedstawionych powyżej.

[patrz art. 34-35 „upapp”]


Jakie postacie dozwolonego użytku mogą mieć zastosowanie w zakresie umieszczania utworów w Internecie?

W kontekście wcześniejszych uwag, można przyjąć, że dysponowanie cudzymi utworami poprzez ich umieszczenie w sieci, w bardzo wyjątkowych sytuacjach może odbywać się bez zgody i wynagrodzenia na rzecz twórców czy innych osób autorsko uprawnionych. Pamiętajmy jednak, iż skoro są to sytuacje wkraczające w prawa twórcy, to przekroczenie granic tych wyjątków skutkować może odpowiedzialnością użytkownika z tytułu naruszenia praw autorskich. Możemy założyć, iż tylko podmioty spełniające warunki określone w odrębnych przepisach, posiadające status prasy, radia i telewizji mogą rozpowszechniać w celach informacyjnych:

 już rozpowszechnione (a więc także te, które uprzednio znalazły się za zgodą twórcy w Internecie): sprawozdania o aktualnych wydarzeniach, aktualne artykuły na tematy polityczne, gospodarcze lub religijne, chyba że zostało wyraźnie zastrzeżone, że ich dalsze rozpowszechnianie jest zabronione, aktualne wypowiedzi i fotografie reporterskie - przy czym za korzystanie z aktualnych artykułów na tematy polityczne, gospodarcze lub religijne oraz aktualnych wypowiedzi i fotografii reporterskich, twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia; wątpliwości budzi pojęcie aktualności treści takich przekazów - w odniesieniu do bieżących wydarzeń czasami przyjmuje się, że są to przekazy dotyczące zdarzeń dziejących się w danej dobie;

  • krótkie wyciągi ze sprawozdań i artykułów, o których mowa powyżej;
  • przeglądy publikacji i utworów rozpowszechnionych;
  •  mowy wygłoszone na publicznych zebraniach i rozprawach; nie upoważnia to jednak do publikacji zbiorów mów jednej osoby;
  • krótkie streszczenia rozpowszechnionych utworów.   

 Warto zwrócić uwagę na postanowienie, że rozpowszechnianie wymienionych wyżej artykułów jest dozwolone zarówno w oryginale, jak i w tłumaczeniu. Jest to wyjątek od zasady przedstawionej, iż na rozporządzanie i korzystanie z opracowania (a tłumaczenie jest opracowaniem) potrzebna jest zgoda autora tłumaczonego artykułu.

Oczywiście uwagi powyższe znajdują zastosowanie do prasy, radia i telewizji internetowych, przy czym jeśli wspomniana odpłatność na rzecz twórcy, nie odbywa się na podstawie umowy z twórcą, powinna być dokonana za pośrednictwem właściwej organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi, np. ZAiKS.

  •  dozwolone jest w sprawozdaniach o aktualnych wydarzeniach przytaczanie utworów udostępnianych podczas tych wydarzeń, jednakże w granicach uzasadnionych celem informacji;
  •   w ramach tzw. prawa cytatu wolno przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość urywki rozpowszechnionych utworów lub drobne utwory w całości, w zakresie uzasadnionym wyjaśnianiem, analizą krytyczną, nauczaniem lub prawami gatunku twórczości.
  •   dozwolone jest rozpowszechnianie w encyklopediach i atlasach opublikowanych utworów plastycznych i fotograficznych, o ile nawiązanie porozumienia z twórcą celem uzyskania jego zezwolenia napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody - twórcy przysługuje wówczas prawo do wynagrodzenia.

[patrz art. 24-35 „upapp”]


Kiedy cytat jest poprawny?

Warto na wstępie zaznaczyć, że zwykle pojęciem cytatu określa się skorzystanie z fragmentu utworu tekstu, utworu literackiego. Tymczasem istnieją także cytaty muzyczne, filmowe czy plastyczne. Zgodnie z powyżej podaną definicją, poprawny cytat jest przytoczeniem fragmentów rozpowszechnionych utworów lub drobnych utworów w całości o ile łącznie spełnione są następujące warunki:

  •     cytujemy w utworach stanowiących samoistną całość,
  •     cytujemy w celu, zakresie uzasadnionym wyjaśnianiem, analizą krytyczną, nauczaniem lub prawami gatunku twórczości,
  •     cytujemy fragment rozpowszechnionego utworu czyli takiego, który zgodnie z wolą twórcy został udostępniony publicznie;
  •     opatrujemy cytat imieniem i nazwiskiem twórcy oraz podajemy źródła, przy czym podanie twórcy i źródła powinno uwzględniać istniejące możliwości;
  •     cytat nie może naruszać normalnego korzystania z utworu lub godzić w słuszne interesy twórcy, a więc musimy zadbać o to aby korzystanie z utworu odbywało się dla dobra twórcy.

Cechą zasadniczą poprawnego cytatu jest to, aby był on rozpoznawalny, czyli tak oznaczony, aby czytelnik czy słuchacz nie miał wątpliwości, że dzieło zasadnicze – utwór, zostało wzbogacone o cytat.

W zakresie wielkości cytatu nie ma gotowych rozstrzygnięć. W orzeczeniach sądowych znajdujemy wskazówkę, iż przytoczenie cudzego utworu nawet w całości jest dozwolone, jeżeli następuje w celu przewidzianym dla cytatu (wyjaśnianie, analiza krytyczna, nauczanie lub prawa gatunku twórczości), przy czym przytaczany utwór musi pozostawać w takiej proporcji do wkładu twórczości własnej, aby nie było wątpliwości co do tego, że powstało własne dzieło. Nie ma więc, precyzyjnych zasad określających np. ilość wyrazów cytowanego tekstu czy czas cytowanego fragmentu muzycznego.

Próbą jaką wykonuje się dla zbadania czy granice cytatu nie zostały przekroczone jest analiza czy utwór, w którym umieszczono cytat jest oryginalny i indywidualny, inaczej mówiąc: czy utwór, w którym umieszczamy cytat stanowi samodzielną artystyczną całość, nawet w sytuacji, gdyby cytowanego elementu w nim nie było. Jeśli odpowiedź jest twierdząca, to możemy wzbogacić stworzony przez nas utwór o cytat.

 


„Interes twórczy” i jakie wiążą się z tym konsekwencje

Pojęcie "interesy twórcze" nie zostało w „upapp” wyjaśnione i jego interpretacja będzie z pewnością źródłem sporów. Można przyjąć, iż chodzi tu o interesy pozamajątkowe. „Upapp” posługuje się nim w kontekście art. 56 zgodnie, z którym twórca może odstąpić od umowy lub ją wypowiedzieć ze względu na swoje istotne interesy twórcze. Powołując się na swe istotne interesy twórcze, autor może albo od zawartej już umowy odstąpić, albo zawartą już umowę wypowiedzieć. W jednym i drugim przypadku autor powinien wskazać owe istotne twórcze przyczyny.

  •     odstąpienie od umowy następuje przez jednostronne oświadczenie woli, złożone drugiej stronie umowy w takiej samej formie, jaka jest wymagana dla tej umowy. Jest ono złożone z chwilą, w której doszło do drugiej strony w taki sposób, że mogła zapoznać się z jego treścią (art. 61 k.c.). W konsekwencji tego umowa przestaje wiązać strony ze skutkiem ex tunc. Strony powinny zwrócić wszystko, co otrzymały z tytułu umowy (art. 59 i 494 k.c.) - nie wyklucza to wystąpienia z roszczeniem o naprawienie szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania.
  •     wypowiedzenie umowy prowadzi również do jej jednostronnego rozwiązania. Jest ono czynnością prawną polegającą na złożeniu oświadczenia woli drugiej stronie, z tym jednak, że jego skutki prawne następują jedynie na przyszłość (ex nunc).

                 Stanowiąc o interesach twórczych, art. 56 ma na względzie interesy twórcze konkretnego autora - tego, który chce odstąpić od umowy lub ją wypowiedzieć, a nie abstrakcyjny interes twórczy, nie związany z konkretną osobą i konkretnym utworem, lecz odnoszący się do pewnych dóbr czy wartości powszechnych. O tym, czy realizacja umowy zagraża interesom twórczym oraz czy w grę wchodzą interesy istotne, rozstrzyga w razie sporu wyłącznie sąd.

                 Istnienie "istotnych interesów twórczych" powinno się stwierdzać, odwołując się do zobiektywizowanych kryteriów, do przeciętnych zachowań, ocen, reakcji i odczuć występujących w danym środowisku autorów. Za istotny interes twórczy uznać można utrzymanie przez autora dobrej sławy czy dążenie do rozpowszechnienia rezultatów pracy artystycznej lub naukowej.

[patrz art. 56 „upapp”, art. 61 oraz 494 kc]


Domena publiczna, czyli co już nie podlega ochronie albo jej nie podlegało

Domena publiczna (ang.: public domain) – jest to koncepcja która zakłada istnienie zasobu twórczości dostępnej bez ograniczeń dla każdego. W tym zasobie mieści się twórczość, z której można korzystać bez ograniczeń wynikających z uprawnień, jakie mają posiadacze autorskich praw majątkowych, gdyż prawa te

  •              wygasły - bo upłynął termin ochrony przewidziany prawem autorskim lub
  •              twórczość ta nigdy nie była przedmiotem prawa autorskiego - utwory, które nigdy nie korzystały z ochrony prawno- autorskiej (np. zdjęcia reporterskie pochodzące z okresu 1952-1994, fotografie powstałe przed 1994 r. i niepodpisane przez autora)
  •              twórczość ta jest przedmiotem prawa autorskiego np. akty urzędowe

Dzieła znajdujące się w domenie publicznej mogą być wykorzystywane dowolnie: komercyjnie i niekomercyjnie.

Z domeną publiczną łączy się instytucja, tzw. funduszu martwej ręki. Producenci lub wydawcy egzemplarzy utworów literackich, muzycznych, plastycznych, fotograficznych i kartograficznych, niekorzystających z ochrony autorskich praw majątkowych, są obowiązani do przekazywania na rzecz Funduszu Promocji Twórczości, wpłaty wynoszącej od 5 % do 8 % wpływów brutto ze sprzedaży egzemplarzy tych utworów. Dotyczy to wydań publikowanych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

[patrz art. 40 „upapp”]


Ruch creative commons

Creative Commons (CC) jest ruchem społecznym którego założycielem jest Lawrence Lessig, autor książki pod tytułem Wolna kultura - promującym wolność dystrybucji i modyfikacji różnego rodzaju utworów, za pomocą różnych mediów, w tym Internetu. Ruch ten sprzeciwia się nadmiernym – w opinii zwolenników ruchu – ograniczeniom zawartym w prawie autorskim, które uważają za czynnik hamujący kreatywność. Z tym społecznym ruchem związana jest organizacja Creative Commons (CC) zrzeszająca 70 państw. W Polsce istnieje oddział CC, który opracował polską wersję umów licencyjnych CC.

Elementem ruchu wolnej kultury są Otwarte Zasoby Edukacyjne (ang. Open Educational Resources, w skrócie OER) – nieinstytucjonalny ruch społeczny, którego celem jest „popularyzacja ideałów dzielenia się wiedzą w sferze edukacji i popularyzacji nauki”. Według Jimmy'ego Walesa autora Manifestu wolnej kultury ogłoszonego w 2005 r. istnieje 10 zagadnień, które powinny stać się wolne w trakcie następnej dekady, są to:

  •         Encyklopedia – we wszystkich językach; Wikipedia
  •         Słownik – we wszystkich językach i dla wszystkich języków; Wiktionary
  •         Program kształcenia – w każdym języku i na każdym poziomie; Wikibooks, Wikiversity
  •         Muzyka (np. Jamendo)
  •         Sztuka
  •         Otwarte formaty plików (np. HTML, ODF, PDF, rodzina Ogg)
  •         Mapy (np. OpenStreetMap, OpenAerialMap)
  •         Elektroniczne identyfikatory produktów (np. RFID)
  •         Programy telewizyjne
  •         Społeczności

Czym jest wolne oprogramowanie (free software)? Czym jest idea otwartego oprogramowania (open source)?

Zasady prawa autorskiego (prawo do odpłatności za korzystanie z utworu przez inne niż twórca osoby oraz konieczność uzyskania zgody autorsko-uprawnionego na korzystanie z utworu) stosuje się także do programów komputerowych, o ile spełniają one cechy utworów. Jednak ze względu na specyfikę utworów jakimi są programy komputerowe, zasady te są uzupełnione regułami, z których najważniejsze to:

  • odmienne uregulowanie treści autorskich praw majątkowych, obejmujących prawo do:

- trwałego lub czasowego zwielokrotnienia programu komputerowego w całości lub w części jakimikolwiek środkami i w jakiejkolwiek formie;

 - tłumaczenia, przystosowywania, zmiany układu lub jakichkolwiek innych zmian w programie komputerowym, z zachowaniem praw osoby, która tych zmian dokonała;

-  rozpowszechniania, w tym użyczenia lub najmu, programu komputerowego lub jego kopii.

  •  zakaz korzystania z programu komputerowego w ramach dozwolonego użytku osobistego;
  •  zakaz dekompilacji kodu źródłowego programu;

Wymienione wyżej odrębności regulacji programów komputerowych występują także w systemach prawnych innych państw. Są one efektem ewolucji ochrony programów komputerowych, które początkowo tworzone były na zasadzie dzielenia się i wymieniania kodami źródłowymi pomiędzy programistami. Stopniowe odcinanie dostępu do kodów źródłowych programów i tym samym ograniczenie możliwości jego swobodnego rozwoju, stało się pod koniec lat 80-tych tłem dla światowych ruchów społecznych, propagujących najpierw wolne oprogramowanie (free software), a następnie ideę otwartego oprogramowania (open source). Ruchy te zainspirowane przez programistów, były odpowiedzią na komercjalizowanie dostępnych wcześniej wraz z otwartymi kodami - systemów informatycznych.

Podstawą filozofii ruchu free software jest zasada, iż każdemu powinna być zapewniona wolność korzystania z programu komputerowego oraz możliwość jego przerabiania, pod warunkiem, iż zmieniony program dalej będzie każdemu udostępniany do nieskrępowanego używania i adaptowania. Uczestniczenie w ulepszaniu programu, wychwytywaniu jego błędów poprzez jak najliczniejszą grupę użytkowników znajdujących się w różnych miejscach na świecie, można osiągnąć poprzez przekazanie im do dyspozycji programu wraz z kodem źródłowym na drodze licencji. Filozofia open source kładzie nacisk na otwartość kodu, ale dopuszcza różne warianty udostępniania programu.

 Zasada leżąca u podstaw ruchu wolnego oprogramowania i oprogramowania otwartego doznawała modyfikacji, pojawiały się różne jej warianty. Tym samym obecnie można spotkać się z różnymi licencjami typu open source.

Można jedynie przyjąć, iż korzystanie z wolnego oprogramowania z jednej strony oparte na swobodnej eksploatacji programu i możliwości dostosowania do własnych potrzeb daje stosunkowo większą oszczędność kosztów (licencje te co do zasady są bezpłatne) i partycypowanie rozwoju oprogramowania.

Z drugiej jednak strony łańcuch osób uczestniczących w powstawaniu kolejnych wersji programu na bazie open source prowadzi do rozmycia odpowiedzialności za ten produkt: podmiot udostępniający w ten sposób program, nie ponosi odpowiedzialności za błędy i wady programu popełnione przez osoby tworzące poprzednie wersje, nie ma znanej np. z umów sprzedaży rękojmi za wady fizyczne rzeczy. Typową w licencjach open source klauzulą jest wyłączenie odpowiedzialności licencjodawcy za wady prawne programu, a więc odpowiedzialności w sytuacji, gdy przy tworzeniu kolejnych wersji programu naruszono prawa innych osób np. włączono do programu open source części programu, którego twórcy nie podzielają idei open source. Z tego względu, jeśli korzystając z wolnego oprogramowania naruszamy prawa innych osób, nie możemy bronić się argumentem, iż sami otrzymaliśmy program w postaci już naruszającej te prawa. Czasami problematyczne jest też wykorzystanie oprogramowania open source dla komercyjnej działalności, a także konieczność dalszego udostępnienia programu wraz z kodami źródłowymi po stworzeniu jego modyfikacji. Kłopoty natury prawnej mogą pojawić się w przypadku połączenia programów open source z programami udostępnianymi w tradycyjny sposób.

[patrz: art. 74 – 77 (2) „upapp”]


GNU (General Public License - Powszechna Licencja Publiczna) - licencja wolnego i otwartego oprogramowania stworzona w 1983 roku przez Richarda Stallmana i Ebena Moglena. Celem licencji GNU GPL jest przekazanie użytkownikom czterech podstawowych wolności:

  •     wolność uruchamiania programu w dowolnym celu (wolność 0)
  •     wolność analizowania, jak program działa i dostosowywania go do swoich potrzeb (wolność 1)
  •     wolność rozpowszechniania niezmodyfikowanej kopii programu (wolność 2)
  •     wolność udoskonalania programu i publicznego rozpowszechniania własnych ulepszeń, dzięki czemu może z nich skorzystać cała społeczność (wolność 3).

Tylko jeżeli program spełnia wszystkie cztery wolności jednocześnie, może być uznany za wolne oprogramowanie. Jeżeli nie spełnia chociaż jednej z nich, jest oprogramowaniem zamkniętym.


Czym są licencje creative commons?

U uzupełnieniu informacji na temat umów zezwalających na korzystanie z utworów i ruchu Creative Commons, należy wspomnieć o licencjach creative commons (licencje CC). Są to gotowe do użycia dokumenty przygotowane przez organizację. Ich zadaniem jest ułatwianie autorom udostępniania utworów innym osobom poprzez tworzenie różnych umów licencyjnych określających warunki korzystania z utworów oraz narzędzi umożliwiających publikację utworów w Internecie.

Podkreślić należy, że licencje CC nie stoją w opozycji do prawa autorskiego, wręcz przeciwnie ściśle respektują zasady wynikające z prawa autorskiego, ale zezwalają na korzystanie z utworu w szerszym stopniu niż przewidziany prawem autorskim dozwolony użytek. Historycznie, licencje CC są kontynuacją ruchu społecznego, rozwijającego się w uzupełnieniu ruchu wolnego oprogramowania i licencji open source, znanego jako tzw. wolna dokumentacja lub inaczej otwarta treść (free documentation, open documentation lub open content).

Licencje te zobowiązują osoby korzystające z utworu udostępnionego na podstawie licencji CC do jej przestrzegania i do dalszego udostępniania utworów na zasadach określonych w licencji, jest to tzw. klauzula „copyleft”  – rozumianej jako "pewne prawa zastrzeżone" (some rights reserved) (w odróżnieniu od oznaczenia „copyright” - "wszelkie prawa zastrzeżone").

Jest kilka wariantów licencji CC; poszczególne licencje CC różnią się zakresem ograniczeń w korzystaniu z utworów przez osoby inne niż autor. Wybór licencji CC zależy od decyzji autora utworu pierwotnego (pierwowzoru). Licencje CC nie są przeznaczone do licencjonowania oprogramowania, w tym zakresie creative commons odsyła do licencji open surce i idei wolnego oprogramowania. Z uwagi na to, że licencje CC nie są licencjami wyłącznymi, możliwe jest np. udostępnienie tego samego utworu na podstawie zwykłej licencji oraz licencji CC. Warunki licencji CC zgodnej z polskim prawem autorskim dostępne są na stronie internetowej Creative Commons Polska.

Zwykle dochodzi do udostępnienia utworów w ramach licencji CC w Internecie. Wówczas wybranie jednej z licencji CC na stronie Creative Commons Polska powoduje, że utwór widoczny w Internecie będzie automatycznie oznaczany znaczkiem creative commons „pewne prawa zastrzeżone” i informacją o tym, że z utworu można korzystać na  warunkach określonych w danej licencji CC. Udostępnianie utworów na warunkach creative commons jest możliwe także poza Internetem i można w ten sposób udostępnić np. materiały drukowane czy płytę muzyczną. Przy okazji korzystania z utworu udostępnionego na licencji CC lub udostępniania swojego utworu na podstawie licencji CC możemy spotkać takie oto oznaczenia:

  • uznanie autorstwa (attribution) – wolno kopiować, rozprowadzać, przedstawiać i wykonywać objęty prawem autorskim utwór oraz opracowane na jego podstawie utwory zależne pod warunkiem, że zostanie przywołane nazwisko autora pierwowzoru.
  • użycie niekomercyjne (noncommercial) - wolno kopiować, rozprowadzać, przedstawiać i wykonywać objęty      prawem autorskim utwór oraz opracowane na jego podstawie utwory zależne jedynie dla celów niekomercyjnych.
  • bez utworów zależnych (no derivative works) - wolno kopiować, rozprowadzać, przedstawiać i wykonywać utwór jedynie w jego oryginalnej postaci – tworzenie utworów zależnych nie jest dozwolone.           
  •  na tych samych warunkach (share alike) - wolno rozprowadzać utwory zależne jedynie na licencji identycznej do tej, na jakiej udostępniono utwór oryginalny.

 



Wizerunek i sposoby jego rozpowszechniania. Jak bezpiecznie korzystać z wizerunku innych osób?

Wizerunek, to nie tylko zdjęcie i portret namalowany przez malarza, to wszelkie sposoby przedstawienia określonej postaci, na tyle precyzyjne, że przedstawiana osoba jest rozpoznawalna. Podobizna osoby, wyrażana za pomocą określonych środków, jest dobrem osobistym tej osoby. Dobro to chronione jest zarówno przepisami ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych jak i przepisami kodeksu cywilnego.

                 Co do zasady na rozpowszechnianie wizerunku konieczna jest zgoda osoby na nim przedstawionej.

                 Od zasady tej przepisy przewidują wyjątki: zgoda nie jest wymagana, gdy rozpowszechnienie wizerunku dotyczy:           

  • osoby powszechnie znanej, jeżeli np. zdjęcie tej osobie wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych, politycznych, społecznych, zawodowych i jest ono wykorzystywane w powiązaniu z wykonywaniem tych funkcji; w tej kategorii mieszczą się fotografie polityków, działaczy społecznych, aktorów czy sportowców, ale tylko wtedy, gdy zrobiono je podczas prezentowania opinii politycznych, postulatów społecznych, gry aktorskiej czy rywalizacji sportowej; rozpowszechnienie wizerunku tych osób w sytuacjach prywatnych, niezwiązanych z ich działalnością, a także wizerunków towarzyszących im osobom prywatnym wymaga uzyskania zezwolenia;
  • osoby stanowiącej na zdjęciu jedynie fragment pewnej całości, takiej jak zgromadzenie, krajobraz, publiczna impreza; przy czym warunek ten nie jest spełniony, jeśli tłum stanowi niejako tło dla portretu jednej osoby;           
  • osoby przedstawionej na wizerunku, która otrzymała umówioną zapłatę za pozowanie.

Zatem, bezpieczne korzystanie z wizerunku innych osób, oznacza w przypadku braku możliwości powołania się na wskazane wyżej wyjątki, konieczność uzyskania zgody osoby, której wizerunek chcemy umieścić w naszych materiałach, przy czym przepisy nie przewidują formy jaka powinna być zachowana dla udzielenia zgody na korzystanie z wizerunku.

Zgoda ta może być udzielona z wyznaczeniem limitu czasu korzystania z wizerunku; może być też uzależniona od wypłaty odpowiedniego wynagrodzenia. Jeśli obawiamy się, że osoba udzielająca zgody na korzystanie z jej wizerunku może „zapomnieć” o udzielonej zgodzie, lepiej zaopatrzyć się w dokument podpisany przez tę osobę.


Jakimi środkami można posłużyć się w przypadku naruszenia wizerunku i innych dóbr osobistych? 

Zarówno wizerunek, jak i pseudonim artystyczny, nazwisko, twórczość artystyczna i naukowa są dobrami osobistymi; ochrona dóbr osobistych wynika z kodeksu cywilnego, a w przypadku wizerunku także z „upapp”.

                 Na podstawie przepisów kodeksu cywilnego, osoba, której dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać

  •   zaniechania tego działania, a

w razie dokonanego naruszenia może także żądać

  • ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, usunęła skutki naruszenia, w szczególności żeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Może ona również żądać zadośćuczynienia pieniężnego, a jeżeli wskutek naruszenia dobra osobistego została wyrządzona szkoda majątkowa, poszkodowany może żądać jej naprawienia.

Poza ochroną przewidzianą przepisami kodeksu cywilnego, wizerunek osoby jest chroniony przepisami „upapp”. Także na tej podstawie, osoba której wizerunek został naruszony może żądać, aby sprawca naruszenia usunął skutki naruszenia, w szczególności, aby złożył publiczne oświadczenie o odpowiedniej treści i formie. Osoba ta, może także zażądać zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, jeżeli naruszenie było zawinione. W przypadku Internetu, o dobrach osobistych możemy mówić w kilku sytuacjach: najczęściej dochodzi do naruszenia dobra osobistego jakim jest wizerunek, np. poprzez opublikowanie fotografii osoby. Jeśli fotografia artystyczna zostanie umieszczona w Internecie, to pokrzywdzonymi mogą być: zarówno fotograf, bez którego zgody nastąpiło opublikowanie fotografii oraz osoba, której wizerunek znajduje się na fotografii. Innym przykładem naruszenia dóbr osobistych może być odesłanie za pomocą tzw. linków, czyli automatycznych odsyłaczy do innych stron www. Samo odesłanie nie będzie wiązało się z prawem autorskim, ale odesłanie na strony, z którymi twórca np. nie chce być kojarzony, może spowodować zarzut naruszenia dóbr osobistych twórcy przez osobę odsyłającą.     

 [patrz art. 23 i 24 kodeksu cywilnego, art. 81 i 83 „upapp”]


INNE ZAGADNIENIA


INFORMACJA DOTYCZĄCA REGULACJI PRAWNYCH REKLAMY NAPOJÓW ALKOHOLOWYCH POWYŻEJ 18%

I.         Ustawa o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi z 26 października 1982 r. (dalej jako „AlkU”)


1.            Ogólny zakaz reklamy alkoholu

Zgodnie z art. 131 ust. 1 AlkU zabronione jest reklamowanie i promowanie na obszarze kraju napojów alkoholowych, za wyjątkiem piwa

Pojęcie reklamy napojów alkoholowych zdefiniowane zostało w art. 21 ust. 1 pkt. 3 AlkU jako „publiczne rozpowszechnianie znaków towarowych napojów alkoholowych lub symboli graficznych z nimi związanych, a także nazw i symboli graficznych przedsiębiorców produkujących napoje alkoholowe, nieróżniących się od nazw i symboli graficznych napojów alkoholowych, służące popularyzowaniu znaków towarowych napojów alkoholowych”. Natomiast za reklamę nie uważa się informacji używanych do celów handlowych pomiędzy przedsiębiorcami zajmującymi się produkcją, obrotem hurtowym i handlem napojami alkoholowymi.


2.            Regulacje, które mają na celu uniemożliwienie obejścia przepisów dotyczących reklamy alkoholu

Zgodnie z art. 131 ust. 3 AlkU zabronione jest reklamowanie i promocja produktów i usług, których nazwa, znak towarowy, kształt graficzny lub opakowanie wykorzystuje podobieństwo lub jest tożsame z oznaczeniem napoju alkoholowego lub innym symbolem obiektywnie odnoszącym się do napoju alkoholowego.

Zabroniona jest reklama i promocja przedsiębiorców oraz innych podmiotów, które w swoim wizerunku reklamowym wykorzystują nazwę, znak towarowy, kształt graficzny lub opakowanie związane z napojem alkoholowym, jego producentem lub dystrybutorem (znakiem towarowym, może być każde oznaczenie przedstawione w sposób graficzny lub takie, które da się w sposób graficzny wyrazić, jeżeli oznaczenie takie nadaje się do odróżniania w obrocie towarów jednego przedsiębiorstwa od tego samego rodzaju towarów innych przedsiębiorstw, a także wyraz, rysunek, ornament, kompozycja kolorystyczna, forma przestrzenna, w tym forma towaru lub opakowania, jak również melodia lub inny sygnał dźwiękowy).


3.            Zakazy dotyczące sponsoringu

Ustawa AlkU osobno ustosunkowuje się do sponsoringu przez producentów napojów zawierających do 18% alkoholu (piwo) i tych zawierających ponad 18% alkoholu.

Istnieje bezwzględny zakaz wszelkiego informowania o sponsoringu w przypadku napojów z zawartością alkoholu powyżej 18% (art. 131 ust. 7 AlkU).


4.            Odpowiedzialność klienta i agencji

Odpowiedzialność za prowadzenie reklamy i promocji napojów alkoholowych, a także informowania o sponsorowaniu w sposób niezgodny z powyższymi zasadami ponoszą wszelkie osoby fizyczne, osoby prawne oraz jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej, które uczestniczą w prowadzeniu reklamy w charakterze zleceniodawcy albo zleceniobiorcy niezależnie od sposobu i formy jej prezentacji.

Art. 452 ust. 1 AlkU stanowi bowiem, że kto wbrew postanowieniu zawartemu w art. 131 ust. 3 AlkU prowadzi reklamę lub promocję napojów alkoholowych, podlega grzywnie od 10 000 do 500 000 złotych. Przy czym, jak mówi ust. 3, jeżeli czyn określony w ust. 1 został popełniony w zakresie działalności przedsiębiorcy, za sprawcę czynu zabronionego uważa się osobę odpowiedzialną za zlecenie lub prowadzenie reklamy napojów alkoholowych. Tak więc powyższą grzywną mogą zostać ukarane nie tylko osoby upoważnione do reprezentowania przedsiębiorców produkujących czy wprowadzających do obrotu produkty alkoholowe, ale również osoby reprezentujące agencje reklamowe, wydawców czasopism, nadawców programów radiowych i telewizyjnych.


II.        Ustawa o radiofonii i telewizji z dnia 29 grudnia 1992 r. (dalej „RiTU”)


1.            Powtórzenie ogólnego zakazu

Zakaz emitowania reklam napojów alkoholowych w zakresie regulowanym przez ustawę z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi powtórzony jest także w RiTU.

Zakazane jest także nadawanie przekazów handlowych oddziałujących w sposób ukryty na podświadomość (art. 16b ust. 2 pkt 5 RiTU) oraz: ukrytych przekazów handlowych i lokowanie tematów, a w przypadku napojów alkoholowych, zgodnie z art. 17a ust. 6 zabronione jest także lokowanie produktów.


2.            Ukryte przekazy reklamowe/kryptoreklama 

Ukrytym przekazem handlowym jest wprowadzanie odbiorcy w błąd, co do charakteru przekazu, tj. przedstawianie w audycjach towarów, usług, nazwy, firmy, znaku towarowego lub działalności przedsiębiorcy będącego producentem towaru lub świadczącego usługi, jeżeli zamiarem dostawcy usługi medialnej, w szczególności związanym z wynagrodzeniem lub uzyskaniem innej korzyści, jest osiągnięcie skutku reklamowego, mimo iż oficjalnie charakter przekazu nie jest reklamowy.

Do kryptoreklamy zaliczyć należy także reklamę podprogową sobliminalną, oddziałującą na podświadomość. 


III.      Ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (dalej „uznk”)


1.            Reklama jako czyn nieuczciwej konkurencji

uznk w art. 3. do czynów nieuczciwej konkurencji zalicza nieuczciwą lub zakazaną reklamę. Artykuł 16 precyzuje, iż czynem nieuczciwej konkurencji w zakresie reklamy jest w szczególności:

a.             reklama sprzeczna z przepisami prawa, dobrymi obyczajami lub uchybiająca godności człowieka;

b.             reklama wprowadzająca klienta w błąd i mogąca przez to wpłynąć na jego decyzję, co do nabycia towaru lub usługi;

c.             reklama odwołująca się do uczuć klientów przez wywoływanie lęku, wykorzystywanie przesądów lub łatwowierności dzieci;

d.            wypowiedź, która, zachęcając do nabywania towarów lub usług, sprawia wrażenie neutralnej informacji;

e.             reklama, która stanowi istotną ingerencję w sferę prywatności, w szczególności przez uciążliwe dla klientów nagabywanie w miejscach publicznych, przesyłanie na koszt klienta niezamówionych towarów lub nadużywanie technicznych środków przekazu informacji.


2.            Odpowiedzialność

Zgodnie z art. 17 uznk, czynu nieuczciwej konkurencji, w rozumieniu ustawy dopuszcza się również agencja reklamowa albo inny przedsiębiorca, który reklamę opracował.



IV.       Ustawa z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (dalej jako „upnpr”)


1.            Pojęcie praktyki rynkowej

Według art. 2 pkt 4 upnpr, praktyka rynkowa to działanie lub zaniechanie przedsiębiorcy, sposób postępowania, oświadczenie lub informacja handlowa, w szczególności reklama lub marketing, bezpośrednio związana z promocją lub nabyciem produktu przez konsumenta.


2.              Typy praktyk rynkowych wprowadzających w błąd

W art. 5 upnpr wyspecyfikowane są praktyki rynkowe wprowadzające w błąd przez działanie. Praktykę rynkową uznaje się za działanie wprowadzające w błąd, jeśli działanie to w jakikolwiek sposób powoduje lub może powodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej umowy, której inaczej by nie podjął. Ustawodawca wskazał przykłady wprowadzenia w błąd (art. 5 ust. 2 upnpr):

a.             rozpowszechnianie nieprawdziwych informacji;

b.             rozpowszechnianie prawdziwych informacji w sposób mogący wprowadzać w błąd;

c.             działanie związane z wprowadzeniem produktu na rynek, które może wprowadzać w błąd w zakresie produktów lub ich opakowań, znaków towarowych, nazw handlowych lub innych oznaczeń indywidualizujących przedsiębiorcę lub jego produkty, w szczególności reklama porównawcza w rozumieniu art. 16 ust. 3 uznk;

d.             nieprzestrzeganie kodeksu dobrych praktyk, do którego przedsiębiorca dobrowolnie przystąpił, jeżeli przedsiębiorca ten informuje w ramach praktyki rynkowej, że jest związany kodeksem dobrych praktyk.

Za praktykę rynkową wprowadzającą w błąd uważa się także zaniechanie wprowadzające w błąd, jeżeli pomija istotne informacje potrzebne przeciętnemu konsumentowi do podjęcia decyzji dotyczącej umowy i tym samym powoduje lub może powodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej umowy, której inaczej by nie podjął (art. 6 ust. 1 upnpr). 


3.              Czarna lista praktyk

Praktyki umieszczone na czarnej liście są objęte bezwzględnym zakazem stosowania. Oznacza to, że posiadają one przymiot nieuczciwości i nie podlegają ocenie w świetle przesłanek nieuczciwości z art. 4 upnpr

Do praktyk rynkowych wprowadzających w błąd w zakresie reklamy, które zostały uznane za nieuczciwe w każdych okolicznościach, należą zgodnie z art. 7 pkt 5, 6, 11, 13 upnpr:

a.        reklama przynęta, która polega na propozycji nabycia produktu po określonej cenie, bez ujawniania, że przedsiębiorca może mieć uzasadnione podstawy, aby sądzić, że nie będzie w stanie dostarczyć lub zamówić u innego przedsiębiorcy dostawy tych lub równorzędnych produktów po takiej cenie, przez taki okres i w takich ilościach, jakie są uzasadnione, biorąc pod uwagę produkt, zakres reklamy produktu i oferowaną cenę;

b.        reklama przynęta i zamiana, która polega na propozycji nabycia produktu po określonej cenie, a następnie odmowie przekazania konsumentom reklamowanego produktu lub odmowie przyjęcia zamówień na produkt lub dostarczenia go w racjonalnym terminie lub demonstrowaniu wadliwej próbki, z zamiarem promowania innego produktu;

c.         kryptoreklama, która polega na wykorzystaniu treści publicystycznych w środkach masowego przekazu w celu promocji produktu w sytuacji, gdy przedsiębiorca zapłacił za tę promocję, a nie wynika to wyraźnie z treści lub z obrazów lub dźwięków łatwo rozpoznawalnych przez konsumenta;

d.         reklamowanie produktu podobnego do produktu innego przedsiębiorcy w sposób celowo sugerujący konsumentowi, że produkt ten został wykonany przez tego samego przedsiębiorcę, jeżeli jest to niezgodne z prawdą.


4.              Odpowiedzialność za nieuczciwą praktykę rynkową

W związku z tym, że regulacja ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym dotyczy wyłącznie stosunków B2C, ustawodawca w sposób szczególny uregulował odpowiedzialność cywilną z tytułu dokonania nieuczciwej praktyki rynkowej (art. 12 upnpr). W razie dokonania nieuczciwej praktyki rynkowej konsument, którego interes został zagrożony lub naruszony, może żądać:

a.             zaniechania tej praktyki;

b.             usunięcia skutków tej praktyki;

c.             złożenia jednokrotnego lub wielokrotnego oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie;

d.        naprawienia wyrządzonej szkody na zasadach ogólnych, w szczególności żądania unieważnienia umowy z obowiązkiem wzajemnego zwrotu świadczeń oraz zwrotu przez przedsiębiorcę kosztów związanych z nabyciem produktu;

e.             zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na określony cel społeczny związany ze wspieraniem kultury polskiej, ochroną dziedzictwa narodowego lub ochroną konsumentów.

Oznacza to, że konsument ma prawo do samodzielnego wniesienia skargi konsumenckiej do sądu. Konsumenci mogą wnosić indywidualne powództwa, jeśli tylko ich interes został zagrożony lub naruszony przez nieuczciwą praktykę rynkową.


V.                    Ogólne przepisy dotyczące reklamy produktów weterynaryjnych


1. Pojęcie reklamy produktów weterynaryjnych

Za reklamę produktu leczniczego (w tym weterynaryjnego), zgodnie z art. 52 pr farmaceutycznego, uważa się działalność polegającą na informowaniu lub zachęcaniu do stosowania produktu leczniczego, mającą na celu zwiększenie: liczby przepisywanych recept, dostarczania, sprzedaży lub konsumpcji produktów leczniczych, obejmuje w szczególności:

1)       reklamę produktu leczniczego kierowaną do publicznej wiadomości;

2)   reklamę produktu leczniczego kierowaną do osób uprawnionych do wystawiania recept lub osób prowadzących obrót produktami leczniczymi;

3)   odwiedzanie osób uprawnionych do wystawiania recept lub osób prowadzących obrót produktami leczniczymi przez przedstawicieli handlowych lub medycznych;

4)       dostarczanie próbek produktów leczniczych;

5)   sponsorowanie spotkań promocyjnych dla osób upoważnionych do wystawiania recept lub osób prowadzących obrót produktami leczniczymi;

6)    sponsorowanie konferencji, zjazdów i kongresów naukowych dla osób upoważnionych do wystawiania recept lub osób prowadzących obrót produktami leczniczymi. 

Te wymienione powyżej działania są tylko przykładowe. Wszystkie inne „akcje” wymyślone po to, aby zwiększyć sprzedaż też zostaną potraktowane, jako reklama i poddane tym samym ograniczeniom. 


2. Ograniczenia reklamy produktów weterynaryjnych

 Ograniczenia reklamy dzielą się na bezwzględny zakaz reklamy i względny ograniczony do konkretnych czynności.

 Bezwzględny zakaz reklamy znajduje się w art. 56 prawa farmaceutycznego i zgodnie z nim zabrania się reklamy produktów leczniczych:

1)       niedopuszczonych do obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;

1a)     dopuszczonych do obrotu bez konieczności uzyskania pozwolenia,

2)       zawierającej informacje niezgodne z Charakterystyką Produktu Leczniczego Weterynaryjnego. 


Względny zakaz dotyczy reklamy telewizyjnej i internetowej (kierowanej do publicznej wiadomości) (w art. 57 prawa farmaceutycznego) produktów leczniczych:

1)       wydawanych wyłącznie na podstawie recepty;

2)       zawierających środki odurzające i substancje psychotropowe;

3)       umieszczonych na wykazach leków refundowanych, zgodnie z odrębnymi przepisami, oraz dopuszczonych do wydawania bez recept o nazwie identycznej z umieszczonymi na tych wykazach

Powyższe dotyczy również reklamy produktu leczniczego, którego nazwa jest identyczna z nazwą produktu leczniczego wydawanego wyłącznie na podstawie recepty. 


3. Ograniczenia reklamy kierowanej do publicznej wiadomości

Reklama kierowana do publicznej wiadomości (tzn. telewizyjna, radiowa, internetowa) nie może polegać na:

1)       prezentowaniu produktu leczniczego przez osoby znane publicznie, naukowców, osoby posiadające wykształcenie medyczne lub farmaceutyczne lub sugerujące posiadanie takiego wykształcenia;

2)       odwoływaniu się do zaleceń osób znanych publicznie, naukowców, osób posiadających wykształcenie medyczne lub farmaceutyczne lub sugerujących posiadanie takiego wykształcenia

 Poza tym reklama kierowana do publicznej wiadomości nie może ponadto zawierać treści, które:

1)       sugerują, że:

a)       możliwe jest uniknięcie porady lekarskiej lub zabiegu chirurgicznego, zwłaszcza przez postawienie diagnozy lub zalecanie leczenia w drodze korespondencyjnej,

b)       nawet osoba zdrowa przyjmująca produkt leczniczy poprawi swój stan zdrowia,

c)       nieprzyjmowanie produktu leczniczego może pogorszyć stan zdrowia danej osoby

d)       produkt leczniczy jest środkiem spożywczym, kosmetycznym lub innym artykułem konsumpcyjnym,

e)       skuteczność lub bezpieczeństwo stosowania produktu leczniczego wynika z jego naturalnego pochodzenia;

2)       zapewniają, że przyjmowanie produktu leczniczego gwarantuje właściwy skutek, nie towarzyszą mu żadne działania niepożądane lub że skutek jest lepszy lub taki sam, jak w przypadku innej metody leczenia albo leczenia innym produktem leczniczym;

3)       mogą prowadzić do błędnej autodiagnozy przez przytaczanie szczegółowych opisów przypadków i objawów choroby;

3a)     odnoszą się w formie nieodpowiedniej, zatrważającej lub wprowadzającej w błąd, do wskazań terapeutycznych;

4)       zawierają niewłaściwe, niepokojące lub mylące określenia przedstawionych graficznie zmian chorobowych, obrażeń ludzkiego ciała lub działania produktu leczniczego na ludzkie ciało lub jego części.

Dalsze ogólne zakazy reklamy wynikają z art. 53 pr farmaceutycznego i zgodnie z tym przepisem reklama produktu leczniczego nie może

a.              wprowadzać w błąd, powinna prezentować produkt leczniczy obiektywnie oraz informować o jego racjonalnym stosowaniu

b.      polegać na oferowaniu lub obiecywaniu jakichkolwiek korzyści w sposób pośredni lub bezpośredni w zamian za nabycie produktu leczniczego lub dostarczanie dowodów, że doszło do jego nabycia

c.              być kierowana do dzieci ani zawierać żadnego elementu, który jest do nich kierowany.


4. Ostrzeżenia

Ograniczenia w zakresie informowania w reklamie telewizyjnej wynika z rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 21 listopada 2008 r. w sprawie reklamy produktów leczniczych i zgodnie z § 10 rozporządzenia reklama produktu leczniczego weterynaryjnego kierowana do publicznej wiadomości w formie audiowizualnej, wizualnej lub dźwiękowej, poza danymi określonymi w § 6 ust. 1, zawiera ostrzeżenie o następującej treści: "Przed użyciem zapoznaj się z treścią ulotki dołączonej do opakowania"